Loãng xương có một đặc điểm khiến nó khác với hầu hết bệnh cơ xương khớp: nó không đau. Người bệnh hoàn toàn bình thường cho tới lần gãy xương đầu tiên.
Và ở người cao tuổi, lần gãy đó có thể là bước ngoặt của cả quãng đời còn lại.
Chuyện gì xảy ra trong xương
Xương không phải cấu trúc tĩnh. Nó liên tục được phá huỷ và tạo mới bởi hai loại tế bào chuyên biệt. Ở người trẻ, hai quá trình cân bằng nhau.
Khối lượng xương đạt đỉnh vào khoảng tuổi ba mươi, rồi giảm dần. Ở phụ nữ, quá trình mất xương tăng tốc rõ rệt sau mãn kinh do estrogen giảm — estrogen vốn có vai trò kìm hãm việc phá huỷ xương.
Kết quả là xương trở nên xốp hơn, mỏng hơn ở cấu trúc bên trong, và dễ gãy dưới lực mà trước đây không gây gãy.
Ba loại gãy đặc trưng
- Gãy cổ xương đùi. Nặng nhất. Thường xảy ra sau một cú ngã tưởng như nhẹ.
- Gãy đốt sống. Có thể xảy ra mà không cần ngã, chỉ do động tác cúi hoặc nâng vật. Biểu hiện: đau lưng đột ngột, giảm chiều cao theo thời gian, lưng còng dần.
- Gãy đầu dưới xương quay — cổ tay, thường khi chống tay lúc ngã.
Một điểm quan trọng: gãy xương do chấn thương nhẹ ở người trên năm mươi tuổi là dấu hiệu cảnh báo, cần đánh giá loãng xương ngay cả khi chưa từng đo mật độ xương.
Ai nguy cơ cao
- Phụ nữ sau mãn kinh, đặc biệt mãn kinh sớm.
- Người cao tuổi, cả nam lẫn nữ.
- Gầy, nhẹ cân.
- Có người thân trực hệ bị gãy cổ xương đùi.
- Dùng corticoid kéo dài — một trong những nguyên nhân quan trọng nhất.
- Hút thuốc lá, uống nhiều rượu.
- Ít vận động.
- Bệnh làm mất xương: cường giáp, cường cận giáp, bệnh viêm ruột, bệnh thận mạn.
Chẩn đoán
Đo mật độ xương bằng phương pháp DXA là xét nghiệm tiêu chuẩn. Kết quả được diễn giải theo điểm số so với người trẻ khoẻ mạnh.
Ngoài ra bác sĩ thường tính nguy cơ gãy xương trong mười năm dựa trên tổ hợp yếu tố — con số này đôi khi quyết định việc điều trị nhiều hơn bản thân mật độ xương.
Phòng và điều trị
Nền tảng: canxi và vitamin D
Canxi từ thức ăn là nguồn ưu tiên: sữa và chế phẩm, cá nhỏ ăn cả xương, tôm tép, đậu phụ, rau lá xanh đậm, vừng.
Vitamin D cần cho hấp thu canxi. Nguồn chính là tổng hợp dưới da khi tiếp xúc ánh nắng; thiếu vitamin D phổ biến hơn nhiều người nghĩ, kể cả ở xứ nhiệt đới, vì thói quen che nắng và làm việc trong nhà.
Quan trọng không kém: vận động chịu trọng lượng
Đây là phần hay bị bỏ qua. Xương tạo mới khi có lực tác động lên nó. Uống canxi mà không vận động thì nguyên liệu có nhưng thiếu tín hiệu để xây.
Hai nhóm bài tập cần có: đi bộ và các hoạt động chịu trọng lượng; và tập kháng lực để tăng khối cơ. Bơi rất tốt cho tim mạch nhưng không tạo tải lên xương, nên không thay thế được nhóm trên.
Thuốc
Có nhiều nhóm thuốc điều trị loãng xương với cơ chế khác nhau. Chỉ định, cách dùng và thời gian điều trị do bác sĩ quyết định dựa trên mức độ và nguy cơ.
Một số nhóm có yêu cầu riêng về cách uống — chẳng hạn uống lúc đói với nhiều nước và giữ tư thế thẳng trong một khoảng thời gian — nên cần đọc kỹ hướng dẫn.
Phòng ngã: nửa còn lại của vấn đề
Loãng xương làm xương yếu; ngã là thứ biến xương yếu thành xương gãy. Xử lý cả hai mới giảm được nguy cơ thật.
- Bỏ thảm trơn và dây điện vắt ngang lối đi.
- Lắp tay vịn ở nhà tắm và cầu thang.
- Đủ ánh sáng, nhất là lối đi ban đêm.
- Đi dép có độ bám, không đi tất trên sàn gạch.
- Khám mắt định kỳ — nhìn kém là yếu tố nguy cơ ngã lớn.
- Rà soát thuốc: một số thuốc gây chóng mặt, hạ huyết áp tư thế hoặc buồn ngủ làm tăng nguy cơ ngã.
- Tập thăng bằng — đứng một chân có vịn, thái cực quyền, các bài tập thăng bằng đơn giản.
Trong các biện pháp trên, rà soát thuốc và tập thăng bằng là hai thứ có hiệu quả rõ nhưng ít được nhắc nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ai nên đo mật độ xương?
Phụ nữ sau mãn kinh có yếu tố nguy cơ, người trên một độ tuổi nhất định theo khuyến cáo, người đã từng gãy xương sau chấn thương nhẹ, người dùng corticoid kéo dài, và người có bệnh làm mất xương. Bác sĩ sẽ quyết định dựa trên tổ hợp yếu tố nguy cơ chứ không chỉ theo tuổi.
Uống canxi có đủ để phòng loãng xương không?
Không đủ một mình. Canxi và vitamin D là điều kiện cần để xương có nguyên liệu, nhưng thứ kích thích xương tạo mới là lực tác động lên xương — tức là vận động chịu trọng lượng và tập kháng lực. Uống canxi mà không vận động thì hiệu quả rất hạn chế.
Gãy xương nào nguy hiểm nhất?
Gãy cổ xương đùi. Ngoài đau và phẫu thuật, nó kéo theo nằm lâu, mất khối cơ, biến chứng hô hấp và huyết khối, và một tỷ lệ đáng kể người cao tuổi không lấy lại được mức độ độc lập như trước. Đây là lý do phòng ngã quan trọng ngang với điều trị loãng xương.
Thuốc điều trị loãng xương có phải dùng suốt đời không?
Không nhất thiết. Một số nhóm thuốc có khái niệm nghỉ thuốc sau một thời gian điều trị nếu nguy cơ đã giảm, rồi đánh giá lại. Đây là quyết định của bác sĩ dựa trên mật độ xương, tiền sử gãy và nguy cơ hiện tại, và cần tái khám định kỳ để rà soát.