Hen là bệnh viêm mạn tính đường thở. Đường thở của người bị hen luôn ở trạng thái viêm và nhạy cảm quá mức, nên co thắt khi gặp tác nhân kích thích.
Câu đầu tiên đó giải thích toàn bộ nguyên tắc điều trị — và cũng giải thích vì sao cách dùng thuốc phổ biến ở Việt Nam lại sai.
Hai loại bình, hai vai trò hoàn toàn khác
Bình cắt cơn
Chứa thuốc giãn phế quản tác dụng nhanh. Dùng khi có triệu chứng. Tác dụng trong vài phút, kéo dài vài giờ.
Nó mở đường thở đang co thắt, nhưng không làm gì với tình trạng viêm nền.
Bình kiểm soát
Chứa corticoid hít, có thể phối hợp thêm thuốc giãn phế quản tác dụng kéo dài. Dùng đều đặn hằng ngày, kể cả khi hoàn toàn không có triệu chứng.
Nó điều trị viêm — nguyên nhân gốc — và là loại thật sự thay đổi diễn tiến bệnh.
Sai lầm phổ biến nhất
Người bệnh thấy bình cắt cơn có tác dụng ngay nên tin tưởng nó, và bỏ bình kiểm soát vì "dùng chẳng thấy gì".
Kết quả: viêm đường thở tiếp tục âm thầm, đường thở ngày càng nhạy cảm, cơn đến thường xuyên hơn, và bình cắt cơn phải dùng ngày càng nhiều.
Một dấu hiệu đơn giản để tự đánh giá: nếu phải dùng bình cắt cơn nhiều lần mỗi tuần, hen đang không được kiểm soát và cần đi khám chỉnh thuốc — chứ không phải mua thêm bình cắt cơn.
Kỹ thuật hít — quyết định thuốc có tới phổi hay không
Đây là phần bị bỏ qua nhiều nhất. Một tỷ lệ lớn người dùng bình xịt sai kỹ thuật, khiến phần lớn thuốc đọng ở miệng họng thay vì vào phổi.
Với bình xịt định liều:
- Lắc kỹ bình.
- Thở ra hết.
- Ngậm kín đầu ngậm.
- Bắt đầu hít vào chậm và sâu, đồng thời ấn bình — sự phối hợp này là chỗ khó nhất.
- Tiếp tục hít vào chậm cho tới hết.
- Nín thở khoảng mười giây để thuốc lắng vào đường thở.
- Thở ra chậm. Đợi khoảng ba mươi giây trước nhát tiếp theo.
- Súc miệng sau khi dùng bình chứa corticoid.
Buồng đệm giải quyết phần lớn khó khăn về phối hợp và nên dùng với trẻ em, người cao tuổi, và bất kỳ ai khó canh nhịp. Nó là phụ kiện rẻ nhưng cải thiện hiệu quả rõ.
Một việc rất đáng làm: mang bình xịt tới buổi khám và xịt thử trước mặt bác sĩ hoặc điều dưỡng. Lỗi kỹ thuật thường được phát hiện trong ba mươi giây và sửa xong ngay tại chỗ.
Kế hoạch hành động
Đây là một tờ giấy do bác sĩ viết, ghi rõ người bệnh phải làm gì trong từng tình huống:
- Vùng xanh — không triệu chứng: dùng thuốc kiểm soát như thường.
- Vùng vàng — triệu chứng tăng, phải dùng bình cắt cơn nhiều hơn: tăng thuốc theo hướng dẫn cụ thể và liên hệ bác sĩ.
- Vùng đỏ — khó thở nhiều, bình cắt cơn không đỡ: dùng thuốc theo hướng dẫn và đi cấp cứu ngay.
Người bị hen nên có tờ này, và người nhà nên biết nó ở đâu.
Dấu hiệu cơn hen nặng
- Khó thở tới mức không nói được trọn câu.
- Phải ngồi cúi về trước để thở.
- Môi hoặc đầu ngón tay tím.
- Bình cắt cơn không đỡ hoặc chỉ đỡ rất ngắn.
- Lơ mơ, kiệt sức.
- Lồng ngực im lặng — không còn nghe tiếng khò khè. Đây là dấu hiệu rất nặng, không phải dấu hiệu đỡ.
Bất kỳ dấu hiệu nào trong số này cần cấp cứu ngay.
Tác nhân khởi phát cần tránh
- Mạt bụi nhà, nấm mốc, lông vật nuôi, gián.
- Khói thuốc — kể cả hút thụ động.
- Khói bếp than, hương nhang, khói đốt rác.
- Không khí lạnh và khô.
- Nhiễm virus đường hô hấp.
- Gắng sức — nhưng đây không phải lý do để ngừng vận động; cần bàn với bác sĩ về cách dùng thuốc trước khi tập.
- Một số thuốc, đặc biệt NSAID ở một số người bệnh.
- Trào ngược dạ dày thực quản — điều trị nó thường cải thiện hen.
Ba việc đáng làm ngay
- Kiểm lại xem mình đang dùng bình nào và có đang dùng thuốc kiểm soát đều đặn không.
- Mang bình tới buổi khám tới để kiểm tra kỹ thuật hít.
- Xin bác sĩ viết cho một kế hoạch hành động và dán ở nơi cả nhà nhìn thấy.
Câu hỏi thường gặp
Bình cắt cơn và bình kiểm soát khác nhau thế nào?
Bình cắt cơn giãn phế quản nhanh, dùng khi có triệu chứng, tác dụng trong vài phút nhưng không điều trị viêm nền. Bình kiểm soát chứa corticoid hít, tác động vào viêm đường thở, phải dùng đều đặn hằng ngày kể cả khi không có triệu chứng — và đây là loại thật sự thay đổi diễn tiến bệnh.
Dùng bình cắt cơn nhiều có sao không?
Dùng bình cắt cơn quá thường xuyên là dấu hiệu hen chưa được kiểm soát, không phải giải pháp. Nếu phải dùng nhiều lần mỗi tuần, cần đi khám để chỉnh thuốc kiểm soát. Lạm dụng bình cắt cơn mà không dùng thuốc kiểm soát liên quan tới nguy cơ cơn nặng và nhập viện.
Corticoid hít có hại như corticoid uống không?
Không. Liều corticoid hít rất nhỏ và tác động chủ yếu tại đường thở, nên khác hẳn corticoid đường uống về mức độ tác dụng phụ toàn thân. Tác dụng phụ hay gặp là nấm miệng và khàn tiếng, phòng được bằng cách súc miệng sau mỗi lần hít.
Buồng đệm có cần thiết không?
Rất hữu ích, đặc biệt với trẻ em và người khó phối hợp nhịp xịt với nhịp hít. Buồng đệm giúp thuốc tới phổi nhiều hơn thay vì đọng lại ở miệng họng, đồng thời giảm tác dụng phụ tại chỗ. Đây là phụ kiện rẻ mà cải thiện hiệu quả điều trị rõ rệt.