Cơn gút cấp có một đặc điểm ai từng trải qua đều nhớ: nó đến rất nhanh, thường vào nửa đêm, và đau tới mức chỉ sức nặng của tấm chăn đè lên ngón chân cũng không chịu nổi.
Chuyện gì đang xảy ra
Acid uric là sản phẩm cuối của quá trình chuyển hoá purin. Khi nồng độ trong máu cao kéo dài, nó có thể kết tinh thành các tinh thể urat lắng đọng trong khớp.
Cơn cấp xảy ra khi hệ miễn dịch nhận ra các tinh thể này và phản ứng dữ dội. Đây là viêm, không phải nhiễm trùng — và đó là lý do kháng sinh không có tác dụng.
Điểm đáng chú ý: cơn thường được kích hoạt bởi một thay đổi nồng độ acid uric, theo cả hai chiều tăng hoặc giảm. Điều này giải thích vì sao việc bắt đầu thuốc hạ acid uric không đúng cách lại có thể gây ra cơn.
Đặc điểm nhận biết
- Khởi phát đột ngột, thường ban đêm hoặc sáng sớm.
- Đạt đỉnh đau trong vòng vài giờ.
- Khớp sưng, nóng, đỏ, đau dữ dội, chạm nhẹ cũng đau.
- Thường bắt đầu ở một khớp — kinh điển là khớp bàn ngón chân cái.
- Có thể ở mu bàn chân, cổ chân, gối, khuỷu, cổ tay.
Làm gì trong hai mươi bốn giờ đầu
- Để khớp nghỉ. Kê cao chi, không đi lại nhiều trên khớp đau.
- Chườm lạnh khoảng hai mươi phút mỗi lần, vài lần trong ngày.
- Uống nhiều nước.
- Dùng thuốc cắt cơn theo chỉ định. Có ba nhóm thường dùng: NSAID, colchicine, và corticoid. Lựa chọn phụ thuộc bệnh nền — người có bệnh thận, bệnh dạ dày hoặc bệnh tim cần được cân nhắc riêng.
- Dùng sớm. Thuốc cắt cơn hiệu quả nhất khi bắt đầu trong những giờ đầu tiên. Đây là lý do người đã được chẩn đoán gút nên có sẵn thuốc ở nhà theo hướng dẫn của bác sĩ.
- Không đắp chăn lên chỗ đau — nghe nhỏ nhưng giúp ngủ được.
Ba việc không nên làm
Không tự bắt đầu thuốc hạ acid uric trong cơn. Thay đổi đột ngột nồng độ acid uric lúc này thường làm cơn kéo dài hoặc nặng thêm. Cắt cơn trước, hạ acid uric sau.
Không ngừng thuốc hạ acid uric nếu đang dùng ổn định. Đây là điểm nhiều người làm ngược. Ngừng giữa chừng gây dao động nồng độ và dễ kích cơn tiếp.
Không dùng aspirin liều thấp để giảm đau. Aspirin liều thấp làm giảm thải acid uric qua thận. Nếu đang dùng aspirin liều thấp vì lý do tim mạch thì vẫn tiếp tục theo chỉ định — nhưng đừng dùng nó như thuốc giảm đau cho cơn gút.
Khi nào phải đi khám thay vì tự xử lý
- Cơn viêm khớp cấp lần đầu — cần chẩn đoán xác định, vì nhiều bệnh khác biểu hiện giống.
- Sốt cao, rét run — phải loại trừ nhiễm trùng khớp, đây là cấp cứu.
- Nhiều khớp cùng viêm.
- Không đáp ứng thuốc sau vài ngày.
- Có bệnh thận, bệnh dạ dày, đang dùng thuốc chống đông — lựa chọn thuốc cần cân nhắc.
Nhiễm trùng khớp và gút cấp rất khó phân biệt bằng nhìn. Chọc hút dịch khớp soi tìm tinh thể là cách phân định chắc chắn, và với cơn đầu tiên thì đó là việc đáng làm.
Điều xảy ra sau cơn
Cơn gút cấp thường tự hết trong vòng vài ngày tới hai tuần ngay cả khi không điều trị. Chính đặc điểm này khiến nhiều người chủ quan: hết đau là quên.
Nhưng giữa các cơn, acid uric vẫn cao và tinh thể vẫn tiếp tục lắng đọng âm thầm. Theo thời gian, các cơn đến gần nhau hơn, kéo dài hơn, lan sang nhiều khớp hơn, và có thể hình thành hạt tophi cùng tổn thương khớp vĩnh viễn.
Vì vậy việc quan trọng nhất sau khi cơn qua không phải là ăn kiêng — mà là đi khám để bàn về điều trị lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Đang trong cơn gút có nên bắt đầu thuốc hạ acid uric không?
Không nên tự bắt đầu. Thay đổi đột ngột nồng độ acid uric trong lúc đang có cơn thường làm cơn kéo dài hoặc nặng thêm. Nguyên tắc thông thường là cắt cơn trước, rồi mới bắt đầu thuốc hạ acid uric sau khi cơn đã ổn — và khi bắt đầu thì phải có thuốc dự phòng đi kèm theo chỉ định bác sĩ.
Đang uống thuốc hạ acid uric mà lên cơn thì có ngừng không?
Không ngừng. Đây là điểm nhiều người làm ngược. Nếu đã dùng ổn định thì tiếp tục, và điều trị cơn cấp song song. Ngừng giữa chừng lại gây dao động nồng độ acid uric và dễ kích cơn tiếp theo.
Làm sao phân biệt cơn gút với nhiễm trùng khớp?
Rất khó phân biệt bằng nhìn, vì cả hai đều sưng nóng đỏ đau dữ dội. Dấu hiệu nghiêng về nhiễm trùng: sốt cao rét run, khớp lớn như gối, có vết thương gần đó, hoặc người suy giảm miễn dịch. Nhiễm trùng khớp là cấp cứu, nên cơn viêm khớp cấp lần đầu hoặc có sốt cao thì phải đi khám chứ không tự điều trị.
Chườm nóng hay chườm lạnh?
Chườm lạnh. Cơn gút là phản ứng viêm cấp, và lạnh giúp giảm đau và giảm viêm. Chườm nóng thường làm khó chịu hơn. Kê cao chi và để khớp nghỉ cũng giúp — kể cả việc không đắp chăn lên chỗ đau, vì chỉ sức nặng của tấm chăn cũng đủ gây đau trong cơn.