Thoái hoá khớp gối là lý do đi khám cơ xương khớp phổ biến nhất ở người từ trung niên trở lên. Cũng vì phổ biến, nó là mảnh đất của rất nhiều sản phẩm và phương pháp được quảng cáo.
Không đơn giản là mòn sụn
Cách hiểu cũ coi thoái hoá khớp như bánh xe mòn theo thời gian. Cách hiểu hiện nay phức tạp hơn: đây là bệnh của toàn bộ khớp — sụn, xương dưới sụn, màng hoạt dịch, dây chằng và cơ quanh khớp.
Điều này giải thích hai quan sát hay gây bối rối:
- Có người phim X-quang rất xấu nhưng ít đau.
- Có người phim chỉ tổn thương nhẹ mà đau nhiều.
Và nó cũng giải thích vì sao tập cơ quanh khớp lại hiệu quả: cơ khoẻ chia sẻ tải trọng, giảm áp lực lên phần sụn đã tổn thương.
Những gì có bằng chứng mạnh nhất
1. Giảm cân
Đây là can thiệp hiệu quả nhất ở người thừa cân. Khi đi lại, lực tác động lên khớp gối gấp nhiều lần trọng lượng cơ thể, nên mỗi ký giảm được có tác động khuếch đại.
Ngoài yếu tố cơ học, mô mỡ còn tiết các chất gây viêm — nên giảm cân cải thiện cả theo đường này.
2. Tập luyện
Có bằng chứng ngang với thuốc giảm đau trong nhiều nghiên cứu, và không có tác dụng phụ trên dạ dày hay thận.
Ba nhóm bài tập cần có:
- Tăng sức cơ tứ đầu đùi — nhóm cơ quan trọng nhất cho khớp gối.
- Duy trì tầm vận động — gập duỗi nhẹ nhàng.
- Sức bền ít va đập — đi bộ trên mặt phẳng, đạp xe, bơi.
Nên bắt đầu dưới hướng dẫn của kỹ thuật viên vật lý trị liệu để tập đúng, rồi duy trì ở nhà.
3. Dụng cụ hỗ trợ
Gậy chống bên tay đối diện với gối đau giảm tải đáng kể. Nhiều người ngại dùng vì cảm giác già yếu, nhưng đây là công cụ hiệu quả và rẻ.
Giày đế mềm, có đệm tốt cũng tạo khác biệt trong sinh hoạt hằng ngày.
Thuốc
- Paracetamol — thường là lựa chọn đầu tay cho đau nhẹ tới vừa, an toàn hơn với dạ dày.
- NSAID bôi tại chỗ — hiệu quả tốt cho khớp nông như gối, ít tác dụng phụ toàn thân hơn đường uống. Đây là lựa chọn hay bị bỏ qua.
- NSAID đường uống — hiệu quả nhưng cần cân nhắc nguy cơ dạ dày, thận và tim mạch, đặc biệt ở người cao tuổi dùng dài ngày.
- Tiêm corticoid vào khớp — giảm đau nhanh trong đợt viêm cấp, nhưng không nên lặp lại quá thường xuyên.
Những phương pháp còn tranh cãi
Glucosamine và chondroitin. Bằng chứng không nhất quán; hiệu quả nếu có thì khiêm tốn. Không gây hại, nhưng nếu ngân sách có hạn thì có chỗ đầu tư tốt hơn.
Tiêm acid hyaluronic. Kết quả nghiên cứu trái chiều, các khuyến cáo khác nhau giữa các hiệp hội.
Tiêm huyết tương giàu tiểu cầu. Đang được nghiên cứu, bằng chứng chưa đủ mạnh để khuyến cáo rộng rãi.
Điểm chung của cả ba: chúng không nên thay thế giảm cân và tập luyện, vốn là phần có bằng chứng chắc chắn nhất.
Khi nào cân nhắc thay khớp
Ba điều kiện thường đi cùng nhau:
- Đau ảnh hưởng rõ tới sinh hoạt hằng ngày và giấc ngủ.
- Đã điều trị bảo tồn đầy đủ — giảm cân, tập luyện, thuốc — mà không cải thiện.
- Hình ảnh cho thấy tổn thương nặng.
Quyết định dựa chủ yếu vào mức độ ảnh hưởng tới cuộc sống, không chỉ vào phim chụp.
Ba câu nên hỏi trước khi quyết: mỗi năm bệnh viện làm bao nhiêu ca thay khớp gối; thời gian hồi phục và chương trình phục hồi chức năng ra sao; và tuổi thọ dự kiến của khớp nhân tạo với mức vận động của tôi.
Việc làm được ngay tuần này
- Tập cơ tứ đầu đùi: ngồi ghế, duỗi thẳng chân giữ vài giây rồi hạ, lặp lại nhiều lần, làm hằng ngày.
- Đi bộ trên mặt phẳng thay vì leo cầu thang nhiều.
- Tránh ngồi xổm và quỳ gối.
- Đổi sang giày đế mềm.
- Nếu thừa cân, đặt mục tiêu giảm vài phần trăm cân nặng trong vài tháng.
Câu hỏi thường gặp
Giảm cân giúp được bao nhiêu cho khớp gối?
Rất nhiều, và đây là can thiệp có bằng chứng mạnh nhất. Mỗi ký cân nặng tạo ra lực gấp nhiều lần lên khớp gối khi đi lại, nên giảm vài ký đã tạo khác biệt cảm nhận được. Với người thừa cân, đây là việc hiệu quả hơn mọi loại thuốc bổ khớp.
Tập thể dục có làm khớp mòn nhanh hơn không?
Ngược lại. Sụn khớp không có mạch máu và được nuôi dưỡng nhờ dịch khớp lưu thông khi vận động. Bất động làm khớp cứng và cơ yếu đi, khiến khớp mất chỗ dựa. Điều cần tránh là các hoạt động va đập mạnh và ngồi xổm sâu, chứ không phải vận động nói chung.
Glucosamine và các loại thuốc bổ khớp có tác dụng không?
Bằng chứng còn nhiều tranh cãi. Các phân tích lớn cho thấy hiệu quả nếu có thì khiêm tốn và không nhất quán giữa các nghiên cứu. Đây không phải nhóm gây hại, nhưng nếu ngân sách có hạn thì đầu tư vào giảm cân và tập luyện cho kết quả chắc chắn hơn nhiều.
Khi nào cần thay khớp?
Khi đau ảnh hưởng rõ tới sinh hoạt hằng ngày và giấc ngủ, đã điều trị bảo tồn đầy đủ mà không cải thiện, và hình ảnh cho thấy tổn thương nặng. Quyết định dựa chủ yếu vào mức độ ảnh hưởng tới cuộc sống chứ không chỉ vào hình ảnh X-quang — nhiều người có phim rất xấu mà vẫn sinh hoạt tốt.