Sốc phản vệ: nhận ra và xử trí trước khi xe cấp cứu tới

Phản vệ là phản ứng dị ứng toàn thân nặng, diễn tiến rất nhanh. Khác với hầu hết tình huống y khoa khác, ở đây người có mặt tại chỗ quyết định kết cục nhiều hơn bệnh viện.

Và điều cần làm thực ra rất đơn giản — nếu biết trước.

Nhận biết

Dấu hiệu thường xuất hiện trong vòng vài phút tới một giờ sau khi tiếp xúc với dị nguyên. Chúng chia theo hệ cơ quan:

• Da: mề đay lan nhanh, ngứa, đỏ bừng, phù môi, phù mí mắt, phù lưỡi.
• Hô hấp: khó thở, thở rít, khàn tiếng, cảm giác nghẹn ở cổ, ho liên tục.
• Tuần hoàn: choáng váng, da tái lạnh, mạch nhanh yếu, ngất.
• Tiêu hoá: đau quặn bụng, nôn, tiêu chảy.
• Cảm giác chung: nhiều người mô tả một cảm giác hoảng sợ hoặc cảm giác sắp có chuyện rất xấu.

Tiêu chí thực tế: có từ hai hệ cơ quan trở lên bị ảnh hưởng, hoặc có tụt huyết áp, sau khi tiếp xúc với thứ gì đó.

Các nguyên nhân thường gặp

• Thức ăn — hải sản, đậu phộng, các loại hạt, trứng, sữa, một số loại cá.
• Thuốc — kháng sinh nhóm beta-lactam, NSAID, thuốc cản quang, thuốc gây tê.
• Nọc côn trùng — ong đốt, kiến lửa.
• Latex.
• Gắng sức sau khi ăn một số thực phẩm, ở một số người.

Xử trí: thứ tự quan trọng

1. Adrenaline ngay. Nếu có bút tiêm tự động, tiêm vào mặt ngoài giữa đùi, tiêm bắp, có thể xuyên qua quần áo mỏng. Đây là việc đầu tiên, không phải việc cuối cùng sau khi đã thử thứ khác.
2. Gọi cấp cứu.
3. Đặt người bệnh nằm ngửa, kê cao chân. Tư thế này giúp máu về tim. Nếu khó thở thì cho ngồi; nếu nôn thì nằm nghiêng. Không cho đứng dậy hoặc đi lại — đây là điểm rất quan trọng vì đứng dậy đột ngột có thể gây ngừng tuần hoàn.
4. Loại bỏ dị nguyên nếu còn — ngừng truyền thuốc, lấy ngòi ong ra.
5. Theo dõi và sẵn sàng liều adrenaline thứ hai theo hướng dẫn nếu không cải thiện sau vài phút.
6. Đưa tới bệnh viện dù đã đỡ.

Vì sao adrenaline, không phải thuốc dị ứng

Đây là hiểu lầm nguy hiểm nhất trong tình huống này.

Adrenaline tác động trực tiếp vào cơ chế đang đe doạ tính mạng: co mạch nâng huyết áp, giãn phế quản mở đường thở, giảm phù nề. Tác dụng trong vài phút.

Thuốc kháng histamine giúp giảm ngứa và mề đay, tác dụng chậm, và hoàn toàn không cứu được đường thở hay huyết áp.

Corticoid tác dụng sau nhiều giờ, dùng để hạn chế pha muộn chứ không cắt được pha cấp.

Trì hoãn adrenaline để thử thuốc dị ứng trước là nguyên nhân của nhiều trường hợp đáng tiếc.

Phản vệ hai pha

Ở một tỷ lệ người bệnh, triệu chứng tái phát sau vài giờ dù pha đầu đã ổn định hoàn toàn.

Đây là lý do mọi trường hợp phản vệ đều cần theo dõi tại cơ sở y tế một khoảng thời gian, kể cả khi người bệnh cảm thấy hoàn toàn bình thường và muốn về.

Sau lần đầu tiên

Người đã từng phản vệ có nguy cơ tái phát, nên cần chuẩn bị:

1. Xác định dị nguyên. Khám chuyên khoa dị ứng, ghi lại chính xác thứ gì gây phản ứng, thời điểm, biểu hiện.
2. Mang bút tiêm adrenaline nếu được kê, và luôn mang theo — bút để ở nhà không cứu được ai ngoài đường.
3. Người thân, đồng nghiệp, giáo viên của trẻ phải biết cách nhận ra và cách tiêm. Đây là việc quan trọng nhất và hay bị bỏ qua nhất.
4. Thẻ hoặc vòng cảnh báo y tế ghi rõ dị nguyên.
5. Khai báo dị ứng mỗi lần đi khám, nhập viện, làm thủ thuật.
6. Đọc nhãn thực phẩm nếu dị nguyên là thức ăn, và hỏi thành phần khi ăn ngoài.

Với gia đình có trẻ dị ứng thức ăn

Ba việc cụ thể: thông báo cho trường và đảm bảo giáo viên biết cách xử trí; để bút tiêm ở nơi dễ lấy và có người biết dùng; dạy trẻ theo độ tuổi cách nói với người lớn khi cảm thấy bất thường.

Trẻ lớn hơn nên được dạy tự nhận biết dấu hiệu sớm và tự báo — đây là kỹ năng có giá trị suốt đời.

Câu hỏi thường gặp