Đau lưng: khi nào là chuyện thường, khi nào cần chụp phim

Đau lưng là một trong những lý do nghỉ làm phổ biến nhất trên thế giới. Tin tốt là đại đa số các trường hợp thuộc nhóm lành tính và tự cải thiện. Tin cần lưu ý là có một nhóm nhỏ không thuộc nhóm đó.

Ba nhóm nguyên nhân

1. Đau lưng cơ học — chiếm đa số

Liên quan tới cơ, dây chằng, khớp nhỏ cột sống và đĩa đệm. Đặc điểm: đau thay đổi theo tư thế và vận động, đỡ khi nghỉ ở tư thế phù hợp, không kèm triệu chứng toàn thân.

Nhóm này thường cải thiện rõ trong vài tuần.

2. Đau do chèn ép rễ thần kinh

Thoát vị đĩa đệm hoặc hẹp ống sống chèn vào rễ thần kinh. Đặc điểm: đau lan xuống chân theo một đường nhất định, thường xuống dưới gối, kèm tê bì hoặc yếu cơ.

Phần lớn trường hợp vẫn cải thiện với điều trị bảo tồn trong vài tuần tới vài tháng.

3. Nguyên nhân cần chú ý đặc biệt

Nhiễm trùng, khối u, gãy xẹp đốt sống, bệnh viêm cột sống, hoặc đau lan từ cơ quan khác như sỏi thận, phình động mạch chủ. Nhóm này ít gặp nhưng là lý do tồn tại của danh sách dấu hiệu báo động.

Dấu hiệu báo động — cần khám ngay

• Rối loạn đại tiểu tiện mới xuất hiện, hoặc tê vùng yên ngựa quanh hậu môn và bộ phận sinh dục. Đây là cấp cứu ngoại khoa.
• Yếu chân rõ và tiến triển.
• Sốt kèm đau lưng.
• Sụt cân không chủ ý.
• Tiền sử ung thư.
• Đau lưng sau chấn thương ở người loãng xương hoặc cao tuổi.
• Đau tăng về đêm, làm thức giấc, không đỡ khi đổi tư thế.
• Dùng corticoid kéo dài hoặc suy giảm miễn dịch.
• Khởi phát ở người dưới hai mươi hoặc trên năm mươi tuổi lần đầu.

Vì sao không nên chụp phim sớm

Đây là điều hay gây thất vọng cho người bệnh: đến khám vì đau lưng nhưng không được chỉ định chụp.

Lý do có cơ sở. Ở giai đoạn sớm và không có dấu hiệu báo động, kết quả chụp hiếm khi thay đổi cách điều trị. Ngược lại, phim cộng hưởng từ rất hay phát hiện các thay đổi thoái hoá và phồng đĩa đệm ở người không hề đau lưng.

Hệ quả: người bệnh nhìn thấy chữ thoát vị trên phim, lo lắng, hạn chế vận động, và đôi khi được đề nghị can thiệp không thật sự cần thiết — trong khi cơn đau vốn sẽ tự cải thiện.

Chụp có chỉ định khi có dấu hiệu báo động, khi đau kéo dài không cải thiện, hoặc khi đang cân nhắc can thiệp.

Xử trí trong giai đoạn đau cấp

1. Duy trì vận động ở mức chịu được. Đây là thay đổi lớn nhất so với lời khuyên cũ. Nằm bất động kéo dài làm chậm hồi phục.
2. Chườm — nóng hoặc lạnh, tuỳ cái nào dễ chịu hơn.
3. Thuốc giảm đau khi cần, ưu tiên paracetamol hoặc NSAID bôi tại chỗ trước khi dùng NSAID uống.
4. Tránh động tác gây đau nhiều — cúi gập đột ngột, xoay vặn, nâng vật nặng.
5. Quay lại sinh hoạt bình thường sớm, tăng dần.

Phòng tái phát

Đau lưng hay tái đi tái lại, nên phần này quan trọng hơn phần điều trị đợt cấp.

• Tập cơ trung tâm — cơ bụng, cơ lưng, cơ mông. Đây là biện pháp có bằng chứng tốt nhất cho phòng tái phát.
• Vận động đều đặn — đi bộ, bơi, đạp xe.
• Nâng vật đúng cách — gập gối, giữ lưng thẳng, giữ vật sát người, không xoay người khi đang mang nặng.
• Đứng dậy khỏi ghế mỗi ba mươi tới sáu mươi phút. Tư thế ngồi tốt không bù được việc ngồi quá lâu.
• Giữ cân nặng hợp lý.
• Ngủ đủ và giảm căng thẳng — cả hai đều ảnh hưởng tới cảm nhận đau rõ hơn người ta nghĩ.

Một điều đáng biết về đau lưng mạn

Khi đau kéo dài nhiều tháng, mức độ đau thường không còn tương ứng với mức độ tổn thương ban đầu. Hệ thần kinh trở nên nhạy cảm hơn với tín hiệu đau.

Điều này không có nghĩa cơn đau là tưởng tượng — nó hoàn toàn thật. Nhưng nó giải thích vì sao ở giai đoạn này, các chương trình phục hồi kết hợp vận động, giáo dục về đau và hỗ trợ tâm lý thường hiệu quả hơn việc tiếp tục tìm một tổn thương để sửa.

Câu hỏi thường gặp