Phần lớn người tăng huyết áp thuộc nhóm nguyên phát: không có một nguyên nhân đơn lẻ, mà là kết quả tích luỹ của di truyền, tuổi tác, cân nặng, muối và lối sống. Nhóm này chiếm đa số áp đảo.
Nhưng có một nhóm nhỏ mà huyết áp cao chỉ là triệu chứng của một bệnh khác. Nhóm này đáng tìm vì điều trị được tận gốc.
Sáu tình huống nên nghi ngờ
- Khởi phát rất sớm — tăng huyết áp ở người dưới ba mươi tuổi, đặc biệt khi không thừa cân và không có tiền sử gia đình.
- Khởi phát rất muộn và đột ngột — huyết áp bình thường suốt đời rồi tăng nhanh sau sáu mươi.
- Kháng trị — vẫn cao dù đã dùng ba nhóm thuốc đúng liều, trong đó có một thuốc lợi tiểu.
- Xấu đi đột ngột ở người trước đó kiểm soát tốt.
- Hạ kali máu không giải thích được trên xét nghiệm.
- Có triệu chứng gợi ý một bệnh nội tiết hoặc bệnh thận.
Các nguyên nhân thường gặp
Ngưng thở khi ngủ do tắc nghẽn
Đây là nguyên nhân thứ phát phổ biến nhất và cũng bị bỏ sót nhiều nhất, vì triệu chứng chính xảy ra lúc người bệnh đang ngủ.
Cơ chế: mỗi lần đường thở bị tắc, oxy giảm và cơ thể phản ứng bằng cách kích hoạt hệ giao cảm để đánh thức. Lặp lại hàng trăm lần mỗi đêm, huyết áp mất nhịp giảm về đêm và tăng dần theo năm tháng.
Gợi ý: ngáy to có khoảng ngừng, buồn ngủ ban ngày, đau đầu buổi sáng, cổ to, thừa cân.
Bệnh thận mạn
Thận vừa là nạn nhân vừa là thủ phạm của tăng huyết áp. Bệnh thận làm giữ muối nước và kích hoạt hệ điều hoà huyết áp. Phát hiện bằng xét nghiệm creatinin, mức lọc cầu thận và đạm niệu.
Hẹp động mạch thận
Mạch máu nuôi thận bị hẹp làm thận tưởng cơ thể đang thiếu máu và kích hoạt cơ chế tăng huyết áp. Gợi ý: huyết áp kháng trị, chức năng thận xấu đi sau khi dùng nhóm ức chế men chuyển, hoặc nghe được tiếng thổi ở bụng.
Cường aldosteron nguyên phát
Tuyến thượng thận tiết quá nhiều aldosteron, gây giữ natri và mất kali. Đây là nguyên nhân nội tiết thường gặp hơn người ta từng nghĩ.
Gợi ý điển hình: tăng huyết áp kèm hạ kali máu, dù không phải ca nào cũng có.
Bệnh tuyến giáp
Cả cường giáp lẫn suy giáp đều ảnh hưởng huyết áp, theo những cách khác nhau. Xét nghiệm chức năng tuyến giáp là xét nghiệm đơn giản và nên làm khi có gợi ý.
Thuốc và chất
Nhóm này hay bị quên vì người bệnh không nghĩ tới:
- Thuốc giảm đau NSAID dùng dài ngày.
- Corticoid.
- Thuốc tránh thai chứa estrogen ở một số người.
- Thuốc cảm chứa chất co mạch.
- Cam thảo với lượng lớn.
- Rượu bia.
- Một số thuốc đông y không rõ thành phần.
Xét nghiệm thường được làm
- Điện giải đồ, đặc biệt kali.
- Creatinin và mức lọc cầu thận.
- Tổng phân tích nước tiểu và đạm niệu.
- Chức năng tuyến giáp.
- Siêu âm thận và động mạch thận.
- Tỷ lệ aldosteron trên renin khi nghi cường aldosteron.
- Đo đa ký giấc ngủ khi nghi ngưng thở khi ngủ.
Một việc đơn giản nên làm trước
Trước khi đi sâu vào các xét nghiệm chuyên khoa, có hai thứ nên loại trừ vì rất dễ và rất hay là thủ phạm: danh sách đầy đủ mọi thứ đang uống — kể cả thuốc giảm đau mua ngoài, thực phẩm chức năng và thuốc đông y — và lượng rượu bia thật sự.
Không ít trường hợp huyết áp kháng trị được giải quyết chỉ bằng việc ngừng một loại thuốc giảm đau người bệnh vẫn uống hằng ngày cho đau khớp mà không nghĩ nó liên quan.
Câu hỏi thường gặp
Khi nào nên nghi tăng huyết áp thứ phát?
Vài tình huống gợi ý: khởi phát rất sớm dưới ba mươi tuổi hoặc rất muộn sau sáu mươi; huyết áp cao nhiều dù đã dùng ba loại thuốc đúng liều; huyết áp đang kiểm soát tốt bỗng xấu đi; có hạ kali máu không giải thích được; hoặc có triệu chứng gợi ý một bệnh nội tiết.
Ngưng thở khi ngủ liên quan gì tới huyết áp?
Mỗi lần ngừng thở trong đêm gây thiếu oxy và kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, làm huyết áp tăng vọt. Lặp lại hàng trăm lần mỗi đêm trong nhiều năm dẫn tới tăng huyết áp kéo dài, đặc biệt là huyết áp không giảm vào ban đêm như bình thường. Điều trị ngưng thở khi ngủ thường cải thiện huyết áp rõ.
Dấu hiệu nào gợi ý ngưng thở khi ngủ?
Ngáy to và có những khoảng ngừng thở được người ngủ cùng chứng kiến; buồn ngủ ban ngày dù ngủ đủ giờ; đau đầu buổi sáng; thức giấc với cảm giác nghẹt thở; cổ to và thừa cân. Chẩn đoán cần đo đa ký giấc ngủ hoặc thiết bị theo dõi tại nhà.
Tìm ra nguyên nhân thì có bỏ được thuốc không?
Tuỳ nguyên nhân và thời gian đã tăng huyết áp. Một số trường hợp như u tuyến thượng thận tiết hormone, sau khi điều trị thì huyết áp về bình thường hoàn toàn. Nhiều trường hợp khác chỉ cải thiện một phần vì mạch máu đã có thay đổi cấu trúc sau nhiều năm — nhưng liều thuốc cần dùng thường giảm đáng kể.