Tăng huyết áp gần như không có triệu chứng cho tới khi nó gây ra biến cố. Vì vậy toàn bộ việc quản lý bệnh này dựa vào một thứ duy nhất: con số đo được. Và con số đó chỉ có giá trị nếu cách đo đúng.
Chọn máy
- Máy điện tử bắp tay là lựa chọn mặc định. Máy cổ tay sai số lớn hơn vì rất nhạy với vị trí tay.
- Vòng bít phải vừa. Đây là chi tiết bị bỏ qua nhiều nhất. Vòng bít quá nhỏ so với chu vi bắp tay cho kết quả cao giả; quá lớn cho kết quả thấp giả. Đo chu vi bắp tay và chọn cỡ theo hướng dẫn của máy.
- Đối chiếu với máy ở phòng khám vài lần khi mới mua, để biết máy nhà mình lệch bao nhiêu.
Sáu quy tắc khi đo
- Nghỉ năm phút trước khi đo. Ngồi yên, không nói chuyện. Vừa đi vào là đo thì con số phản ánh quãng đường đi chứ không phản ánh huyết áp nền.
- Ngồi tựa lưng, chân đặt phẳng trên sàn, không bắt chéo chân.
- Tay đặt trên bàn, vòng bít ngang mức tim. Tay thõng xuống làm con số cao hơn; tay giơ cao làm thấp hơn.
- Vòng bít đặt trên da trần, không quấn ngoài áo dày, mép dưới cách nếp khuỷu khoảng hai centimet.
- Không nói chuyện trong lúc đo. Nói làm tăng chỉ số thấy rõ.
- Đo hai tới ba lượt cách nhau một phút, lấy trung bình các lượt sau. Lượt đầu thường cao hơn.
Những thứ làm lệch con số
- Cà phê, trà đặc, thuốc lá trong vòng ba mươi phút trước đo.
- Bàng quang đầy — có thể làm tăng đáng kể.
- Vừa ăn no, vừa tập thể dục.
- Đau, lạnh, hoặc đang căng thẳng.
- Một số thuốc: thuốc cảm chứa co mạch, corticoid, NSAID dùng dài ngày.
Ghi chép: thứ bác sĩ thật sự cần
Một con số đọc miệng ở phòng khám gần như vô dụng. Thứ có giá trị là một bảng ghi nhiều ngày.
Mỗi dòng ghi: ngày, giờ, chỉ số trên, chỉ số dưới, nhịp tim, và ghi chú nếu có gì đặc biệt (mất ngủ, đau, quên thuốc).
Đo hai lần mỗi ngày trong bảy ngày trước khi tái khám cho bác sĩ một bức tranh đủ để chỉnh thuốc. Đây là thứ thay đổi chất lượng buổi khám nhiều hơn bất cứ điều gì khác người bệnh có thể làm.
Khi nào con số là cấp cứu
Huyết áp rất cao kèm theo triệu chứng — đau đầu dữ dội, đau ngực, khó thở, nhìn mờ, yếu nửa người, nói khó — là tình huống phải đi cấp cứu ngay, không đo lại, không uống thêm thuốc rồi chờ.
Huyết áp cao mà hoàn toàn không có triệu chứng thì không phải cấp cứu: nghỉ ngơi, đo lại sau ba mươi phút, và liên hệ bác sĩ nếu vẫn cao. Việc tự uống thêm liều thuốc hạ áp để "kéo xuống cho nhanh" là thói quen nguy hiểm — hạ quá nhanh cũng gây hại.
Hai hiện tượng nên biết
Tăng huyết áp áo choàng trắng. Cao ở phòng khám, bình thường ở nhà. Cần đo tại nhà nhiều ngày để xác định, vì điều trị nhầm cho nhóm này là điều trị thừa.
Tăng huyết áp ẩn giấu. Ngược lại: bình thường ở phòng khám nhưng cao ở nhà. Nhóm này nguy hiểm hơn vì dễ bị bỏ sót hoàn toàn — và chỉ phát hiện được nếu có đo tại nhà.
Cả hai hiện tượng đều chỉ về cùng một kết luận: chiếc máy đo ở nhà và cuốn sổ ghi chép có giá trị thật, miễn là dùng đúng cách.
Câu hỏi thường gặp
Nên mua máy đo cổ tay hay bắp tay?
Bắp tay. Máy cổ tay nhạy với vị trí và độ cao của tay hơn nhiều, nên sai số lớn. Nếu buộc phải dùng máy cổ tay vì bắp tay quá to hoặc có vấn đề riêng, phải giữ cổ tay ngang mức tim khi đo và nên đối chiếu với máy bắp tay ở phòng khám vài lần.
Vì sao huyết áp ở phòng khám cao hơn ở nhà?
Hiện tượng này gọi là tăng huyết áp áo choàng trắng, khá phổ biến và có cơ chế thật: căng thẳng ở môi trường y tế làm tăng huyết áp tạm thời. Đó chính là lý do chỉ số đo tại nhà có giá trị và được bác sĩ sử dụng — miễn là đo đúng cách và ghi lại đầy đủ.
Đo mấy lần mỗi ngày?
Thông thường hai lần mỗi ngày — sáng sau khi thức dậy và đi vệ sinh, trước khi uống thuốc, và tối trước khi ngủ. Mỗi lần đo hai đến ba lượt cách nhau một phút rồi lấy trung bình của các lượt sau. Đo liên tục cả ngày không giúp ích mà thường làm tăng lo lắng.
Chỉ số dao động nhiều có bất thường không?
Huyết áp dao động trong ngày là bình thường về mặt sinh lý: thấp nhất khi ngủ, tăng khi thức dậy, thay đổi theo hoạt động và cảm xúc. Điều bác sĩ quan tâm là xu hướng trung bình qua nhiều ngày, không phải một lần đo cao. Đó là lý do nhật ký đo nhiều ngày có giá trị hơn một con số.