Huyết áp và đột quỵ: mối liên hệ và những gì phòng được

Trong tất cả các lý do để kiểm soát huyết áp, đột quỵ là lý do nặng ký nhất. Không phải vì nó phổ biến nhất, mà vì hậu quả của nó thường không hồi phục hoàn toàn — và vì phần lớn nguy cơ là phòng được.

Hai cách huyết áp gây đột quỵ

Đường thứ nhất — làm hỏng thành mạch. Áp lực cao kéo dài làm lớp trong lòng mạch tổn thương, tạo điều kiện cho mảng xơ vữa hình thành. Mảng vỡ ra tạo cục máu đông, cục đông làm tắc mạch não. Đây là đột quỵ nhồi máu, chiếm phần lớn các ca.

Đường thứ hai — làm yếu mạch nhỏ. Các động mạch nhỏ xuyên sâu vào não chịu áp lực cao nhiều năm trở nên mỏng và giòn. Khi chúng vỡ, máu tràn vào nhu mô não. Đây là đột quỵ xuất huyết, ít gặp hơn nhưng nặng hơn.

Điểm đáng chú ý: huyết áp là yếu tố nguy cơ mạnh của cả hai thể. Rất ít yếu tố nguy cơ nào có tác động rộng như vậy.

Những yếu tố nguy cơ khác đi kèm

• Rung nhĩ. Tim đập không đều làm máu ứ trong buồng nhĩ và tạo cục đông có thể trôi lên não. Đây là nguyên nhân của một tỷ lệ đáng kể đột quỵ ở người cao tuổi, và phát hiện được bằng cách bắt mạch hoặc đo điện tim.
• Tiểu đường.
• Mỡ máu cao.
• Hút thuốc lá.
• Ít vận động và thừa cân.
• Rượu bia nhiều.

Điều quan trọng: các yếu tố này không cộng đơn giản mà nhân lên. Người vừa tăng huyết áp vừa hút thuốc vừa tiểu đường có nguy cơ cao hơn nhiều so với tổng ba nguy cơ riêng lẻ.

Nhận biết đột quỵ

Ba dấu hiệu cần nhớ, kiểm được trong mười giây:

1. Miệng. Nhờ người đó cười — có méo một bên không?
2. Tay. Nhờ giơ hai tay lên — có bên nào rơi xuống không?
3. Lời nói. Nhờ nói một câu — có nói khó, nói ngọng, hay không hiểu lời mình nói không?

Có bất kỳ dấu hiệu nào: gọi cấp cứu ngay. Các dấu hiệu khác cũng có thể là đột quỵ: mất thị lực đột ngột, chóng mặt dữ dội mất thăng bằng, đau đầu dữ dội chưa từng có.

Giờ vàng

Với đột quỵ nhồi máu, có những phương pháp tái thông mạch máu — dùng thuốc tiêu sợi huyết hoặc lấy huyết khối bằng dụng cụ — nhưng chúng chỉ dùng được trong một cửa sổ thời gian tính từ lúc khởi phát triệu chứng.

Điều đó dẫn tới hai hệ quả thực tế:

Ghi lại giờ bắt đầu triệu chứng. Đây là thông tin quan trọng nhất mà người nhà cung cấp được. Nếu người bệnh thức dậy đã có triệu chứng thì mốc tính là lần cuối cùng thấy họ bình thường.

Đi thẳng tới nơi xử trí được. Không phải bệnh viện nào cũng có đơn vị đột quỵ. Gọi cấp cứu để họ đưa tới đúng nơi thường tốt hơn tự chở đi.

Những việc tuyệt đối không làm trong lúc chờ

• Không cho ăn uống bất cứ thứ gì, kể cả nước — nguy cơ sặc rất cao khi nuốt đã bị ảnh hưởng.
• Không cho uống thuốc, kể cả thuốc huyết áp hay aspirin. Chưa biết là nhồi máu hay xuất huyết thì thuốc chống đông có thể gây hại nặng.
• Không cạo gió, không chích máu đầu ngón tay. Những việc này không có tác dụng và làm mất thời gian vàng.
• Không chờ xem có đỡ không.

Phòng ngừa: những gì thật sự có tác dụng

1. Đạt và giữ huyết áp mục tiêu. Can thiệp đơn lẻ hiệu quả nhất.
2. Bắt mạch định kỳ để phát hiện rung nhĩ. Người có rung nhĩ thường cần thuốc chống đông và điều đó giảm rất nhiều nguy cơ.
3. Bỏ thuốc lá.
4. Kiểm soát đường huyết và mỡ máu.
5. Vận động đều và ăn nhạt.
6. Dùng thuốc đều đặn — quay lại điểm đầu, vì đây là nơi phần lớn kế hoạch thất bại.

Câu hỏi thường gặp