Trong quản lý tiểu đường có hai loại con số, và chúng trả lời hai câu hỏi khác nhau.
Đường huyết mao mạch: ảnh chụp một khoảnh khắc
Đây là con số từ máy đo ở đầu ngón tay. Nó cho biết mức đường trong máu ngay tại thời điểm đo, và thay đổi liên tục theo bữa ăn, vận động, giấc ngủ, stress, và cả bệnh cấp tính.
Giá trị của nó nằm ở tính tức thời: nó cho biết đang hạ đường huyết hay không, bữa ăn vừa rồi ảnh hưởng thế nào, liều insulin có phù hợp không.
Ba thời điểm đo thường dùng:
- Đói buổi sáng — phản ánh mức nền do gan tạo ra qua đêm.
- Sau ăn một tới hai giờ — phản ánh khả năng xử lý bữa ăn.
- Trước khi ngủ — để tránh hạ đường huyết ban đêm.
HbA1c: bản tóm tắt ba tháng
Đường trong máu gắn dần vào hemoglobin trong hồng cầu. Hồng cầu sống khoảng ba tháng, nên tỷ lệ hemoglobin bị gắn đường phản ánh mức đường trung bình của quãng thời gian đó.
Con số này không quan tâm hôm qua ăn gì. Nó cũng không thể "làm đẹp" bằng cách ăn kiêng vài ngày trước khi xét nghiệm — điều mà nhiều người vẫn thử.
Vì sao hai con số có thể mâu thuẫn
Tình huống rất phổ biến: đường huyết đói luôn ở mức chấp nhận được, nhưng HbA1c vẫn cao.
Nguyên nhân thường là đường huyết sau ăn tăng rất cao rồi mới về bình thường vào sáng hôm sau. Người bệnh chỉ đo lúc đói nên không bao giờ nhìn thấy đỉnh đó, trong khi HbA1c thì có tính cả.
Cách phát hiện: đo thêm ở mốc một tới hai giờ sau bữa ăn chính, vài ngày liên tiếp. Kết quả thường giải thích được toàn bộ khoảng cách.
Máy đo đường huyết liên tục
Thiết bị gắn dưới da đo đường trong dịch kẽ và cho biểu đồ liên tục suốt ngày đêm. Nó bổ sung một thông tin mà hai chỉ số trên không có: mức dao động.
Hai người cùng HbA1c có thể có bức tranh rất khác nhau — một người đường huyết ổn định quanh mức trung bình, người kia dao động mạnh giữa rất cao và rất thấp. Người thứ hai có nguy cơ biến chứng và hạ đường huyết cao hơn dù con số tóm tắt giống nhau.
Mục tiêu cá nhân hoá
Không có một mục tiêu HbA1c cho mọi người. Các yếu tố làm mục tiêu chặt hơn hoặc nới lỏng hơn:
| Mục tiêu chặt hơn khi | Mục tiêu nới hơn khi |
|---|---|
| Trẻ tuổi, mới mắc | Cao tuổi, mắc đã lâu |
| Ít bệnh đi kèm | Nhiều bệnh nền nặng |
| Chưa có biến chứng | Đã có biến chứng tiến triển |
| Ít nguy cơ hạ đường huyết | Hay bị hạ đường huyết |
| Kỳ vọng sống dài | Kỳ vọng sống hạn chế |
Lý do nới lỏng ở nhóm bên phải không phải buông xuôi: ở người cao tuổi và nhiều bệnh nền, hạ đường huyết nguy hiểm hơn là để đường huyết hơi cao. Một cơn hạ đường huyết gây ngã, gãy xương hoặc biến cố tim mạch có hậu quả tức thì.
Ghi chép để buổi khám có ích
Mang tới buổi tái khám một bảng ghi bảy tới mười bốn ngày, mỗi dòng gồm: ngày, giờ, chỉ số, và ghi chú nếu có gì đặc biệt (ăn tiệc, bỏ bữa, ốm, quên thuốc, tập nặng).
Bảng đó biến buổi khám từ việc đoán mò thành việc chỉnh thuốc có căn cứ, và nó là thứ có giá trị nhất mà người bệnh mang theo được.
Câu hỏi thường gặp
HbA1c phản ánh điều gì?
Nó đo tỷ lệ hemoglobin trong hồng cầu bị gắn đường. Vì hồng cầu sống khoảng ba tháng, con số này phản ánh mức đường huyết trung bình của khoảng hai tới ba tháng gần nhất. Nó không bị ảnh hưởng bởi bữa ăn hôm qua, nên là chỉ số bác sĩ dựa vào để đánh giá kiểm soát tổng thể.
Vì sao đường huyết sáng đẹp mà HbA1c vẫn cao?
Vì đường huyết đói chỉ là một điểm trong ngày. Nếu đường huyết tăng cao sau mỗi bữa ăn rồi mới về bình thường lúc sáng hôm sau, trung bình cả ngày vẫn cao — và HbA1c bắt được điều đó. Đây là lý do nên đo cả đường huyết sau ăn chứ không chỉ đo lúc đói.
Mục tiêu HbA1c là bao nhiêu?
Không có một con số cho tất cả. Người trẻ, mới mắc, ít bệnh đi kèm thường được đặt mục tiêu chặt hơn. Người cao tuổi, có nhiều bệnh nền, hay bị hạ đường huyết thì mục tiêu nới lỏng hơn — vì ở nhóm này, hạ đường huyết nguy hiểm hơn là để đường huyết hơi cao. Đây là con số cần hỏi bác sĩ cho riêng mình.
Có gì làm HbA1c sai lệch không?
Có. Thiếu máu, bệnh tan máu, mất máu gần đây, bệnh thận mạn, thai kỳ và một số bệnh hemoglobin đều làm con số này không phản ánh đúng. Ở những trường hợp đó, bác sĩ dựa nhiều hơn vào đường huyết đo trực tiếp hoặc dùng chỉ số thay thế.