Hạ đường huyết: nhận ra và xử trí trong vài phút

Trong quản lý tiểu đường, phần lớn sự chú ý dồn vào việc đường huyết cao. Nhưng biến cố cấp tính nguy hiểm nhất lại đi theo hướng ngược lại, và nó xảy ra nhanh.

Ai có nguy cơ

Hạ đường huyết chủ yếu là tác dụng phụ của điều trị, không phải của bệnh. Nhóm nguy cơ cao:

• Người dùng insulin.
• Người dùng nhóm sulfonylurea — nhóm thuốc uống kích thích tuỵ tiết insulin.
• Người cao tuổi, người suy thận, người ăn uống thất thường.

Một số nhóm thuốc khác như metformin dùng đơn độc hiếm khi gây hạ đường huyết — điều đáng biết để không lo lắng nhầm chỗ.

Hoàn cảnh hay xảy ra

• Bỏ bữa hoặc ăn muộn sau khi đã tiêm thuốc.
• Vận động nhiều hơn thường lệ mà không điều chỉnh.
• Uống rượu, đặc biệt khi bụng đói — rượu ức chế gan tạo đường và cơn hạ có thể đến muộn nhiều giờ sau.
• Nhầm liều hoặc nhầm loại insulin.
• Đang ốm, nôn, tiêu chảy.
• Suy thận làm thuốc thải chậm hơn.

Dấu hiệu, theo hai giai đoạn

Giai đoạn cảnh báo — cơ thể phản ứng bằng hệ giao cảm: run tay, vã mồ hôi lạnh, tim đập nhanh, đói cồn cào, bồn chồn, tê quanh miệng.

Giai đoạn não thiếu đường: lú lẫn, nói khó, nhìn mờ, đi loạng choạng, hành vi bất thường — đôi khi bị nhầm là say rượu. Nặng hơn là co giật và hôn mê.

Người nhà cần thuộc nhóm dấu hiệu thứ hai, vì đó là lúc người bệnh không còn tự xử lý được.

Quy tắc mười lăm

Khi người bệnh còn tỉnh táo và nuốt được:

1. Dùng khoảng mười lăm gam đường hấp thu nhanh. Tương đương: nửa ly nước ngọt có đường thường (không phải loại ăn kiêng), nửa ly nước trái cây, ba tới bốn viên đường glucose, hoặc một thìa canh đường pha nước.
2. Đợi mười lăm phút rồi đo lại.
3. Vẫn thấp thì lặp lại.
4. Khi đã lên, ăn bữa nhẹ có tinh bột và đạm — bánh mì với trứng, sữa với bánh quy — để không tụt lại sau đó.

Không dùng sô cô la hay bánh nhiều chất béo để cấp cứu: chất béo làm chậm hấp thu đường, đúng điều không cần lúc này.

Khi người bệnh lơ mơ hoặc bất tỉnh

• Không đổ bất cứ thứ gì vào miệng. Nguy cơ sặc rất cao.
• Đặt nằm nghiêng an toàn.
• Gọi cấp cứu ngay.
• Nếu gia đình đã được bác sĩ hướng dẫn và có sẵn glucagon tiêm, dùng theo hướng dẫn.
• Mang theo danh sách thuốc khi đi cấp cứu.

Hạ đường huyết ban đêm

Khó nhận ra nhất vì xảy ra trong lúc ngủ. Dấu hiệu gián tiếp: ác mộng, ra mồ hôi ướt gối, đau đầu khi tỉnh dậy, đường huyết sáng cao bất thường do cơ thể phản ứng bù.

Nghi ngờ thì đo đường huyết vào khoảng hai tới ba giờ sáng vài đêm, và báo bác sĩ để chỉnh liều insulin nền.

Mất nhận biết hạ đường huyết

Sau nhiều lần hạ lặp lại, cơ thể giảm dần phản ứng cảnh báo. Người bệnh không còn run tay vã mồ hôi nữa mà đi thẳng vào giai đoạn lú lẫn.

Đây là tình trạng nguy hiểm và phải báo bác sĩ. Cách xử lý thường là nới mục tiêu đường huyết lên trong một thời gian để cơ thể phục hồi khả năng cảnh báo.

Phòng ngừa

1. Không bỏ bữa sau khi đã dùng thuốc.
2. Luôn mang theo đường hấp thu nhanh trong túi, trong xe, ở bàn làm việc.
3. Đo đường huyết trước khi lái xe đường dài và trước khi tập nặng.
4. Hạn chế rượu, không uống khi đói.
5. Đeo thẻ hoặc vòng ghi rõ mình bị tiểu đường và đang dùng insulin.
6. Báo bác sĩ mọi cơn hạ, kể cả cơn nhẹ. Mỗi cơn là một tín hiệu cần chỉnh phác đồ.
7. Dạy người nhà cách nhận biết và xử trí — đây là việc quan trọng nhất và hay bị bỏ qua nhất.

Câu hỏi thường gặp