Vùng bụng trên rốn là nơi chật chội nhất về mặt giải phẫu: dạ dày, tá tràng, tuỵ, gan, túi mật, và ngay phía trên là tim và thực quản. Cảm giác đau từ những nơi này chồng lên nhau, nên "đau dạ dày" là một chẩn đoán được đưa ra quá dễ dàng.
Các nguyên nhân theo nhóm
Từ dạ dày và tá tràng
Loét, viêm dạ dày, khó tiêu chức năng. Đau thường âm ỉ hoặc nóng rát, liên quan tới bữa ăn — có thể đỡ hoặc nặng hơn sau ăn tuỳ vị trí tổn thương. Thường kéo dài từng đợt nhiều ngày tới nhiều tuần.
Từ thực quản
Trào ngược. Nóng rát sau xương ức lan lên cổ, ợ chua, nặng lên khi nằm hoặc cúi.
Từ tuỵ
Viêm tuỵ cấp gây đau dữ dội vùng trên rốn lan xuyên ra sau lưng, thường kèm nôn. Đặc điểm gợi ý: nặng lên khi nằm ngửa, đỡ hơn khi ngồi cúi ra trước. Nguyên nhân hay gặp là sỏi mật và rượu.
Đây là cấp cứu nội khoa, không phải tình huống để uống thuốc dạ dày rồi chờ.
Từ túi mật
Cơn đau quặn mật: đau vùng dưới sườn phải hoặc thượng vị, xuất hiện sau bữa ăn nhiều dầu mỡ, kéo dài vài chục phút tới vài giờ, có thể lan lên vai phải.
Nếu kèm sốt và vàng da thì tình huống nặng hơn — có thể là viêm đường mật, cần đi viện ngay.
Từ tim
Nhồi máu cơ tim thành dưới có thể biểu hiện bằng đau thượng vị kèm buồn nôn, dễ bị nhầm với đau dạ dày. Nhóm dễ nhầm nhất là người cao tuổi và người tiểu đường.
Bảng gợi ý phân biệt
| Đặc điểm | Gợi ý |
|---|---|
| Nóng rát lan lên cổ, ợ chua, nặng khi nằm | Trào ngược |
| Âm ỉ, liên quan bữa ăn, từng đợt | Dạ dày, tá tràng |
| Dữ dội, lan ra sau lưng, đỡ khi cúi ra trước | Tuỵ |
| Sau bữa nhiều mỡ, lan lên vai phải | Túi mật |
| Kèm vã mồ hôi, khó thở, nặng khi gắng sức | Tim — cấp cứu |
| Đột ngột dữ dội, bụng cứng | Thủng tạng — cấp cứu |
Dấu hiệu phải đi cấp cứu
- Đau đột ngột dữ dội như dao đâm, bụng cứng như gỗ.
- Đau kèm vã mồ hôi lạnh, khó thở, hoặc lan lên hàm và tay trái.
- Nôn ra máu hoặc chất nôn như bã cà phê; phân đen.
- Đau kèm sốt cao, rét run, vàng da.
- Đau kèm chóng mặt, ngất, mạch nhanh.
- Đau dữ dội lan ra sau lưng kèm nôn nhiều.
Thông tin cần chuẩn bị khi đi khám
Bác sĩ chẩn đoán chủ yếu dựa vào lời kể. Chuẩn bị trước những điều này làm buổi khám hiệu quả hơn hẳn:
- Vị trí — chỉ bằng một ngón tay chỗ đau nhất.
- Tính chất — âm ỉ, nóng rát, quặn từng cơn, hay như dao đâm.
- Thời gian — bắt đầu từ khi nào, kéo dài bao lâu mỗi cơn.
- Liên quan bữa ăn — đau khi đói hay khi no, có liên quan món nào không.
- Lan đi đâu — sau lưng, vai phải, lên ngực.
- Gì làm đỡ, gì làm nặng.
- Triệu chứng kèm — sụt cân, nôn, sốt, vàng da, phân đen.
- Thuốc đang dùng — đặc biệt thuốc giảm đau và rượu bia.
Một thói quen nên bỏ
Tự mua thuốc dạ dày uống kéo dài mỗi khi đau thượng vị. Thuốc giảm tiết acid làm dịu triệu chứng của nhiều nguyên nhân khác nhau — kể cả những nguyên nhân cần chẩn đoán sớm.
Hệ quả là triệu chứng bị che đi trong nhiều tháng, và thời gian đó đúng là thời gian có giá trị nhất để tìm ra vấn đề thật.
Câu hỏi thường gặp
Đau thượng vị lúc nào là cấp cứu?
Đau dữ dội đột ngột như dao đâm, bụng cứng như gỗ, đau lan ra sau lưng dữ dội, đau kèm sốt cao và vàng da, đau kèm khó thở hoặc vã mồ hôi lạnh, nôn ra máu hoặc phân đen. Bất kỳ dấu hiệu nào trong số này cần đi cấp cứu chứ không tự uống thuốc dạ dày rồi chờ.
Làm sao phân biệt đau dạ dày với đau tim?
Không phải lúc nào cũng phân biệt được bằng cảm giác, và đây là lý do phải cẩn thận. Gợi ý đau tim: đau kèm vã mồ hôi lạnh, khó thở, lan lên hàm hoặc xuống tay trái, nặng lên khi gắng sức. Với người trên trung niên có yếu tố nguy cơ tim mạch, đau thượng vị mới xuất hiện nên được loại trừ tim trước.
Đau lan ra sau lưng gợi ý gì?
Thường gợi ý tuỵ — viêm tuỵ cấp điển hình gây đau dữ dội vùng trên rốn lan xuyên ra sau lưng, nặng lên khi nằm ngửa và đỡ hơn khi ngồi cúi ra trước. Nguyên nhân hay gặp là sỏi mật và rượu. Đây là tình huống cần đi viện, không tự điều trị.
Đau sau bữa ăn nhiều dầu mỡ thì nghĩ tới gì?
Gợi ý bệnh lý túi mật. Cơn đau quặn mật thường ở vùng dưới sườn phải hoặc thượng vị, xuất hiện sau bữa ăn nhiều mỡ, kéo dài từ vài chục phút tới vài giờ, có thể lan lên vai phải. Siêu âm bụng là xét nghiệm đầu tay để đánh giá.