Ở Việt Nam, gần như mọi khó chịu vùng bụng trên đều được gọi là đau dạ dày, và cách xử lý mặc định là ra nhà thuốc mua thuốc dạ dày. Với trào ngược, cách làm đó đôi khi đúng, đôi khi lại bỏ sót vấn đề.
Cơ chế
Giữa thực quản và dạ dày có một cơ vòng hoạt động như van một chiều. Khi van này giãn không đúng lúc hoặc áp lực trong dạ dày quá cao, dịch acid trào ngược lên thực quản.
Niêm mạc dạ dày chịu được acid; niêm mạc thực quản thì không. Đó là nguồn gốc của cảm giác nóng rát.
Triệu chứng điển hình
- Nóng rát sau xương ức, lan lên cổ.
- Ợ chua, ợ nóng, có vị chua hoặc đắng lên miệng.
- Nặng lên khi nằm, khi cúi người, sau bữa ăn no.
- Thường xuất hiện về đêm hoặc sáng sớm.
Triệu chứng không điển hình — nhóm hay bị bỏ sót
- Ho khan kéo dài, nhất là về đêm.
- Khàn tiếng buổi sáng.
- Cảm giác vướng nghẹn ở cổ dù nuốt bình thường.
- Đau họng tái đi tái lại mà không nhiễm khuẩn.
- Hen nặng lên không rõ lý do.
- Mòn men răng.
Không ít người đi khám tai mũi họng nhiều lần, uống nhiều đợt kháng sinh, trước khi nguyên nhân thật được nghĩ tới.
Thay đổi lối sống — phần có tác dụng thật
- Không nằm trong vòng ba giờ sau ăn. Đây là thay đổi hiệu quả nhất với người bị triệu chứng về đêm.
- Kê cao đầu giường khoảng mười lăm tới hai mươi centimet bằng cách kê chân giường, không phải chồng thêm gối — chồng gối chỉ gập cổ và làm tăng áp lực bụng.
- Ăn bữa nhỏ hơn, chia nhiều lần thay vì ăn no một lúc.
- Giảm cân nếu thừa cân — mỡ bụng làm tăng áp lực trong ổ bụng.
- Bỏ thuốc lá.
- Nới lỏng thắt lưng và quần áo bó.
- Nhận diện thức ăn gây kích thích của riêng mình. Danh sách hay được nhắc gồm đồ chiên rán, cà phê, rượu bia, sô cô la, bạc hà, đồ cay, nước có ga, trái cây chua — nhưng phản ứng khác nhau giữa từng người, nên nên tự ghi lại thay vì kiêng hết.
Thuốc
Thuốc trung hoà acid cho tác dụng nhanh nhưng ngắn, dùng khi cần.
Thuốc ức chế bơm proton là nhóm chính trong điều trị. Một chi tiết quan trọng mà nhiều người dùng sai: uống trước bữa ăn khoảng ba mươi tới sáu mươi phút, thường trước bữa sáng. Uống sau ăn hoặc uống lúc đi ngủ làm giảm hiệu quả đáng kể.
Về dùng dài hạn: nhóm thuốc này khá an toàn, nhưng dùng nhiều năm có liên quan tới giảm hấp thu B12, canxi, magie. Nguyên tắc là dùng liều thấp nhất có hiệu quả, trong thời gian ngắn nhất cần thiết, và rà lại định kỳ.
Khi nào cần nội soi
Không phải ai trào ngược cũng cần nội soi ngay. Nhưng có nhóm dấu hiệu báo động cần nội soi sớm:
- Nuốt nghẹn hoặc nuốt đau tăng dần.
- Sụt cân không chủ ý.
- Nôn ra máu hoặc phân đen.
- Thiếu máu không giải thích được.
- Triệu chứng không đáp ứng với điều trị đúng cách.
- Triệu chứng kéo dài nhiều năm, đặc biệt ở người lớn tuổi.
Lý do của nhóm cuối: trào ngược kéo dài có thể dẫn tới thay đổi niêm mạc thực quản gọi là Barrett thực quản, tình trạng cần theo dõi định kỳ.
Một điều quan trọng cần phân biệt
Đau ngực do trào ngược và đau ngực do tim có thể giống nhau đến mức khó phân biệt bằng cảm giác.
Nguyên tắc an toàn: đau ngực mới xuất hiện, dữ dội, kèm khó thở, vã mồ hôi, lan lên hàm hoặc xuống tay trái thì đi cấp cứu, không tự cho là trào ngược. Chẩn đoán trào ngược nên là kết luận sau khi đã loại trừ tim, không phải giả định ban đầu.
Câu hỏi thường gặp
Trào ngược khác đau dạ dày ở chỗ nào?
Vị trí và tính chất khác nhau. Trào ngược gây nóng rát sau xương ức lan lên cổ, ợ chua, nặng lên khi nằm hoặc cúi và sau bữa ăn no. Loét dạ dày thường đau vùng trên rốn, liên quan tới bữa ăn theo kiểu khác và không có cảm giác nóng rát lan lên.
Ho kéo dài có thể do trào ngược không?
Có, và đây là nhóm triệu chứng không điển hình hay bị bỏ sót. Trào ngược có thể gây ho khan mạn tính, khàn tiếng buổi sáng, cảm giác vướng ở cổ, đau họng tái diễn và thậm chí làm nặng thêm hen. Nhiều người đi khám tai mũi họng nhiều lần trước khi nghĩ tới nguyên nhân này.
Thuốc ức chế bơm proton uống lúc nào?
Trước bữa ăn khoảng ba mươi tới sáu mươi phút, thường là trước bữa sáng. Thuốc này cần bơm proton đang hoạt động mới phát huy tác dụng tối đa, nên uống lúc bụng đói trước ăn hiệu quả hơn nhiều so với uống sau ăn — một chi tiết nhỏ nhưng thay đổi rõ hiệu quả.
Uống thuốc dạ dày lâu dài có sao không?
Thuốc ức chế bơm proton khá an toàn nhưng dùng kéo dài nhiều năm có liên quan tới giảm hấp thu một số vi chất như B12, canxi, magie và tăng nhẹ nguy cơ một số nhiễm trùng đường ruột. Vì thế nguyên tắc là dùng liều thấp nhất có hiệu quả trong thời gian ngắn nhất cần thiết, và rà lại định kỳ với bác sĩ.