Điều khó chịu nhất của biến chứng tiểu đường là chúng không báo trước. Mắt vẫn nhìn rõ khi võng mạc đã tổn thương đáng kể; thận vẫn hoạt động bình thường khi cầu thận đã bắt đầu rò đạm; bàn chân vẫn đi lại được khi thần kinh đã mất cảm giác.
Đó là lý do có một lịch tầm soát, và vì sao nó không nên bị bỏ qua vì cảm thấy khoẻ.
Mắt
Cần làm: soi đáy mắt giãn đồng tử hoặc chụp ảnh đáy mắt.
Khi nào: với tiểu đường type 2, bắt đầu ngay từ lúc được chẩn đoán — vì bệnh thường đã tồn tại âm thầm vài năm trước khi phát hiện. Sau đó theo lịch bác sĩ đặt, thường mỗi năm một lần nếu chưa có tổn thương.
Vì sao quan trọng: ở giai đoạn sớm có những can thiệp giữ được thị lực. Ở giai đoạn muộn, phần thị lực đã mất không lấy lại được.
Thận
Cần làm: xét nghiệm albumin trong nước tiểu và creatinin máu để tính mức lọc cầu thận.
Khi nào: từ lúc chẩn đoán và ít nhất mỗi năm một lần.
Vì sao quan trọng: đạm niệu vi thể là dấu hiệu sớm nhất. Ở giai đoạn này, kiểm soát tốt đường huyết và huyết áp cùng một số nhóm thuốc bảo vệ thận có thể làm chậm hoặc đảo ngược diễn tiến.
Bàn chân
Cần làm: khám bàn chân tại cơ sở y tế ít nhất mỗi năm — đánh giá cảm giác, mạch máu, da và móng. Tự kiểm tra mỗi ngày tại nhà.
Vì sao quan trọng: đây là biến chứng dẫn tới cắt cụt chi, và gần như toàn bộ đều bắt đầu từ một tổn thương nhỏ không được phát hiện.
Ba cơ chế cộng lại: mất cảm giác nên không thấy đau, tuần hoàn kém nên lâu lành, đường huyết cao nên dễ nhiễm khuẩn.
Việc tự làm mỗi ngày:
- Nhìn kỹ cả lòng bàn chân, kẽ ngón, gót. Dùng gương nếu khó nhìn.
- Tìm vết xước, phồng rộp, vết đỏ, nứt nẻ, chai chân.
- Rửa sạch, lau khô kỹ kẽ ngón.
- Không đi chân đất, kể cả trong nhà.
- Kiểm tra bên trong giày trước khi đi — một hạt sỏi nhỏ đủ gây loét ở bàn chân mất cảm giác.
- Không tự cắt chai chân bằng dao lam hay dùng miếng dán ăn da.
Thần kinh
Biểu hiện: tê bì, kiến bò, đau bỏng rát ở bàn chân, thường đối xứng hai bên và nặng hơn về đêm. Ngoài ra còn có thể ảnh hưởng thần kinh tự chủ: chóng mặt khi đứng dậy, rối loạn tiêu hoá, rối loạn cương.
Đánh giá: khám cảm giác bằng dụng cụ đơn giản trong buổi khám bàn chân định kỳ.
Tim mạch
Đây là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở người tiểu đường, và cũng là nơi việc kiểm soát không chỉ dừng ở đường huyết.
Cần theo dõi: huyết áp mỗi lần khám, bộ mỡ máu định kỳ, và đánh giá nguy cơ tim mạch tổng thể.
Điều đáng lưu ý: người tiểu đường có thể bị nhồi máu cơ tim với triệu chứng không điển hình — không đau ngực dữ dội mà chỉ mệt, khó thở, buồn nôn — do tổn thương thần kinh cảm giác. Vì vậy các triệu chứng mơ hồ ở người tiểu đường cần được xem trọng hơn.
Răng miệng
Ít được nhắc nhưng có liên hệ hai chiều: tiểu đường làm bệnh nha chu nặng hơn, và viêm nha chu lại làm đường huyết khó kiểm soát hơn. Khám răng định kỳ là một phần của quản lý tiểu đường.
Bảng lịch tóm tắt
| Hạng mục | Tần suất |
|---|---|
| HbA1c | Mỗi 3–6 tháng tuỳ mức kiểm soát |
| Huyết áp | Mỗi lần khám |
| Soi đáy mắt | Từ lúc chẩn đoán, rồi theo lịch bác sĩ |
| Albumin niệu và creatinin | Ít nhất mỗi năm |
| Khám bàn chân | Ít nhất mỗi năm; tự kiểm mỗi ngày |
| Mỡ máu | Theo lịch bác sĩ |
| Khám răng | Định kỳ |
| Vắc xin cúm | Hằng năm |
Một việc nhỏ giúp lịch này không bị trôi: giữ một trang giấy ghi ngày đã làm từng hạng mục, kẹp cùng sổ khám. Khi nhìn thấy lần soi đáy mắt gần nhất cách đây hai năm, người ta thường tự đi đặt lịch.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải soi đáy mắt khi mắt vẫn nhìn rõ?
Vì bệnh võng mạc do tiểu đường tiến triển trong nhiều năm mà không gây giảm thị lực, cho tới khi tổn thương đã nặng. Ở giai đoạn phát hiện sớm, có những can thiệp giữ được thị lực; ở giai đoạn muộn thì tổn thương không hồi phục. Đây là lý do soi đáy mắt định kỳ được đặt thành lịch bắt buộc.
Đạm niệu vi thể là gì?
Là lượng nhỏ albumin xuất hiện trong nước tiểu, dấu hiệu sớm nhất cho thấy cầu thận đang bị tổn thương. Ở giai đoạn này, kiểm soát đường huyết và huyết áp tốt cùng một số nhóm thuốc có thể làm chậm hoặc đảo ngược diễn tiến — điều không làm được khi đã suy thận rõ.
Vì sao bàn chân nguy hiểm với người tiểu đường?
Vì ba yếu tố cộng lại: mất cảm giác nên không thấy đau khi có vết thương, tuần hoàn kém nên vết thương lâu lành, và đường huyết cao làm vi khuẩn dễ phát triển. Một vết xước nhỏ không được phát hiện có thể tiến triển thành loét sâu rồi nhiễm trùng nặng.
Tiểu đường ảnh hưởng tim mạch thế nào?
Đây là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở người tiểu đường. Đường huyết cao kéo dài đẩy nhanh xơ vữa động mạch, và người tiểu đường còn hay có nhồi máu cơ tim với triệu chứng không điển hình do tổn thương thần kinh. Vì thế kiểm soát huyết áp và mỡ máu quan trọng không kém kiểm soát đường huyết.