Khi bác sĩ đề nghị chuyển sang insulin, phản ứng đầu tiên của rất nhiều người là chống lại. Những câu thường nghe: bệnh nặng tới thế rồi sao, tôi có làm gì sai không, dùng rồi là phụ thuộc suốt đời.
Phần lớn những lo lắng này dựa trên hiểu lầm về bản chất của bệnh.
Vì sao tới lúc cần insulin
Tiểu đường type 2 là bệnh tiến triển. Khả năng tiết insulin của tế bào beta trong tuỵ giảm dần theo thời gian, ở mọi người bệnh, bất kể họ tuân thủ điều trị tốt tới đâu.
Thuốc uống hoạt động bằng cách cải thiện độ nhạy insulin hoặc kích thích tuỵ tiết thêm. Khi tuỵ không còn đủ khả năng tiết, những cơ chế đó mất dần tác dụng.
Lúc đó, bổ sung chính thứ cơ thể đang thiếu là việc hợp lý nhất. Đây là diễn tiến tự nhiên của bệnh, không phải hình phạt cho việc ăn uống.
Bốn hiểu lầm phổ biến
"Insulin là giai đoạn cuối." Không. Nhiều người dùng insulin sống bình thường hàng chục năm. Điều thật sự gây biến chứng là để đường huyết cao kéo dài — và trì hoãn insulin khi đã cần chính là để điều đó xảy ra.
"Insulin gây suy thận, gây mù." Ngược lại. Chính đường huyết cao không kiểm soát gây ra những biến chứng đó. Insulin xuất hiện ở giai đoạn muộn của bệnh, nên bị gán nhầm là nguyên nhân của những gì vốn do bệnh gây ra.
"Dùng rồi là nghiện, là phụ thuộc." Insulin là hormone cơ thể vốn tự sản xuất. Bổ sung nó không tạo lệ thuộc theo nghĩa của chất gây nghiện.
"Tiêm rất đau và phiền." Bút tiêm hiện nay dùng kim rất mảnh và ngắn. Phần lớn người sau khi thử đều nói nhẹ hơn nhiều so với tưởng tượng, và nhẹ hơn cả việc chích máu đầu ngón tay để đo đường huyết.
Các loại insulin
- Insulin nền. Tác dụng kéo dài, thường tiêm một lần mỗi ngày, giữ mức đường ổn định giữa các bữa và qua đêm. Đây thường là bước khởi đầu ở tiểu đường type 2.
- Insulin nhanh trước bữa ăn. Xử lý lượng đường từ bữa ăn.
- Insulin trộn sẵn. Kết hợp hai loại trên trong một bút, tiêm ít lần hơn nhưng kém linh hoạt hơn.
Phác đồ cụ thể do bác sĩ chọn dựa trên mức đường huyết, nếp sinh hoạt và khả năng tự theo dõi của người bệnh.
Kỹ thuật tiêm
- Vị trí: bụng hấp thu nhanh nhất, rồi tới đùi, mông, mặt ngoài cánh tay.
- Luân phiên vị trí theo một sơ đồ, mỗi mũi cách mũi trước ít nhất một đốt ngón tay.
- Thay kim mỗi lần tiêm. Kim dùng lại bị cùn và làm tổn thương mô nhiều hơn.
- Giữ kim dưới da khoảng mười giây sau khi bơm hết để thuốc không trào ngược.
- Không xoa bóp chỗ tiêm sau đó.
Vì sao phải luân phiên vị trí
Tiêm mãi một chỗ gây loạn dưỡng mô mỡ: vùng da dày lên, chai, đôi khi nổi cục. Người bệnh có xu hướng tiếp tục tiêm vào đó vì vùng chai ít cảm giác hơn — và đó là lúc vấn đề trở nên nghiêm trọng.
Vùng chai hấp thu insulin thất thường: có hôm hấp thu ít làm đường huyết cao, có hôm hấp thu nhiều gây hạ đường huyết. Kết quả là đường huyết dao động không giải thích được.
Đây là nguyên nhân phổ biến và rất dễ sửa của việc kiểm soát kém. Nếu đường huyết dao động bất thường, hãy để bác sĩ hoặc điều dưỡng xem các vị trí tiêm.
Bảo quản
- Bút chưa dùng: ngăn mát tủ lạnh, không để ngăn đá — insulin đông đá là hỏng vĩnh viễn.
- Bút đang dùng: để nhiệt độ phòng, tránh nắng, dùng trong khoảng thời gian ghi trên hướng dẫn rồi bỏ dù còn thuốc.
- Khi đi xa: túi giữ nhiệt, để hành lý xách tay, không để trong cốp xe.
- Kiểm tra trước khi tiêm: insulin trong phải trong suốt; nếu thấy vẩn đục, lợn cợn hay đổi màu thì bỏ.
Ba điều phải thuộc trước khi bắt đầu
- Dấu hiệu hạ đường huyết và cách xử trí. Luôn mang theo đường hấp thu nhanh.
- Xử lý khi quên liều — hỏi bác sĩ cụ thể cho phác đồ của mình, vì mỗi loại insulin xử lý khác nhau.
- Xử lý ngày ốm — khi sốt, nôn, không ăn được, nhu cầu insulin thay đổi và đây là lúc dễ xảy ra biến cố nhất.
Dạy người nhà cùng biết ba điều này là việc nên làm ngay trong tuần đầu, không để tới lúc cần.
Câu hỏi thường gặp
Phải dùng insulin có nghĩa là bệnh đã rất nặng?
Không nhất thiết. Tiểu đường type 2 là bệnh tiến triển: khả năng tiết insulin của tuỵ giảm dần theo thời gian, bất kể người bệnh tuân thủ tốt tới đâu. Khi tuỵ không còn tiết đủ, bổ sung insulin là việc hợp lý và đúng sinh lý. Đó là diễn tiến tự nhiên của bệnh chứ không phải bằng chứng của thất bại.
Dùng insulin rồi có bỏ được không?
Có trường hợp bỏ được. Ví dụ khi insulin được dùng tạm thời trong lúc đường huyết rất cao, trong đợt nhiễm trùng nặng, hoặc quanh phẫu thuật — sau khi ổn định có thể quay lại thuốc uống. Ở người mắc đã lâu và tuỵ suy giảm nhiều thì thường cần dùng lâu dài.
Tiêm có đau không?
Kim tiêm insulin hiện nay rất mảnh và ngắn, phần lớn người dùng mô tả cảm giác nhẹ hơn nhiều so với hình dung trước khi thử. Vài mẹo giảm khó chịu: để insulin về nhiệt độ phòng trước khi tiêm, không tiêm vào vùng đang chai, luân phiên vị trí và thay kim mỗi lần.
Vì sao phải đổi chỗ tiêm?
Tiêm mãi một chỗ gây loạn dưỡng mô mỡ — vùng da dày lên, chai cứng. Vùng chai hấp thu insulin thất thường, làm đường huyết dao động không giải thích được. Đây là nguyên nhân phổ biến và dễ sửa của việc kiểm soát kém, nên luân phiên vị trí là kỹ thuật bắt buộc chứ không phải lời khuyên thêm.