Rất nhiều người Việt sống chung với hắt hơi buổi sáng, ngạt mũi khi trời chuyển, chảy nước mũi trong mỗi khi quét nhà — và gọi đó là cảm vặt hoặc viêm xoang. Hệ quả là những đợt kháng sinh không cần thiết lặp đi lặp lại.
Cơ chế
Hệ miễn dịch nhận nhầm một chất vô hại là mối đe doạ và phản ứng bằng cách giải phóng histamine cùng các chất trung gian khác ở niêm mạc mũi. Kết quả là ngứa, hắt hơi, tăng tiết dịch và phù nề gây ngạt.
Phân biệt với cảm do virus
| Viêm mũi dị ứng | Cảm do virus | |
|---|---|---|
| Ngứa mũi, ngứa mắt | Rõ, đặc trưng | Ít |
| Hắt hơi | Thành tràng liên tục | Rải rác |
| Nước mũi | Trong, loãng | Trong rồi đặc dần |
| Sốt | Không | Có thể |
| Đau họng | Ít | Thường có |
| Thời gian | Tuần tới tháng, lặp lại | Khoảng một tuần |
| Yếu tố khởi phát | Bụi, phấn hoa, lông vật nuôi, thay đổi thời tiết | Tiếp xúc người bệnh |
Các dị nguyên thường gặp ở Việt Nam
- Mạt bụi nhà — dị nguyên quan trọng nhất trong khí hậu nóng ẩm. Chúng sống trong đệm, gối, chăn, thảm, rèm.
- Nấm mốc — phổ biến trong mùa nồm và ở nhà ẩm thấp.
- Lông và vảy da vật nuôi.
- Gián.
- Phấn hoa — theo mùa.
- Khói thuốc, khói bếp, bụi mịn — không phải dị nguyên thật sự nhưng làm nặng triệu chứng.
Điều trị
Xịt mũi corticoid — nền tảng
Đây là điều trị hiệu quả nhất cho viêm mũi dị ứng dai dẳng. Tác dụng cần vài ngày tới hai tuần mới đầy đủ, nên phải dùng đều chứ không dùng khi thấy khó chịu.
Kỹ thuật xịt rất quan trọng: hướng đầu xịt về phía ngoài, ra xa vách ngăn mũi, hơi cúi đầu về trước, không hít mạnh. Xịt thẳng vào vách ngăn là nguyên nhân chính của chảy máu mũi khi dùng thuốc này.
Kháng histamine
Giúp giảm ngứa, hắt hơi, chảy nước mũi. Thế hệ mới ít gây buồn ngủ hơn thế hệ cũ. Có cả dạng uống và dạng xịt mũi.
Rửa mũi nước muối
Đơn giản, rẻ, không tác dụng phụ, và có hiệu quả thật trong việc loại bỏ dị nguyên và dịch nhầy. Nên dùng nước muối sinh lý và dụng cụ sạch.
Thuốc co mạch nhỏ mũi — cần rất thận trọng
Làm thông mũi nhanh nên dễ lạm dụng. Không dùng quá vài ngày liên tục, vì gây ngạt mũi dội ngược: niêm mạc phù nề nặng hơn khi hết thuốc, tạo vòng lặp phụ thuộc rất khó thoát.
Liệu pháp miễn dịch
Với trường hợp nặng, dai dẳng và xác định được dị nguyên cụ thể, liệu pháp giải mẫn cảm có thể thay đổi diễn tiến bệnh. Đây là điều trị kéo dài nhiều năm và cần chuyên khoa dị ứng.
Kiểm soát môi trường — phần tự làm được
Với mạt bụi nhà, đây là những việc có tác động rõ nhất:
- Giặt ga gối chăn bằng nước nóng mỗi tuần và phơi nắng.
- Bọc đệm và gối bằng vỏ chống mạt.
- Bỏ thảm, rèm dày, thú nhồi bông trong phòng ngủ.
- Giữ độ ẩm trong nhà không quá cao, thông thoáng, đón nắng.
- Hút bụi bằng máy có bộ lọc tốt; người dị ứng nên đeo khẩu trang khi dọn hoặc nhờ người khác làm.
- Không hút thuốc trong nhà.
Khi nào cần đi khám chuyên khoa
- Triệu chứng ảnh hưởng rõ tới giấc ngủ, học tập, làm việc.
- Không đáp ứng với điều trị thông thường.
- Ngạt mũi một bên kéo dài — cần loại trừ nguyên nhân khác.
- Mất khứu giác kéo dài — có thể do polyp mũi.
- Kèm triệu chứng hen: ho, khò khè, tức ngực.
Điểm cuối cùng đáng lưu ý: mũi và phổi là một đường thở liên tục. Kiểm soát tốt viêm mũi dị ứng thường giúp hen dễ kiểm soát hơn — và ngược lại, viêm mũi dị ứng bị bỏ mặc là một lý do khiến hen khó ổn định.
Câu hỏi thường gặp
Phân biệt viêm mũi dị ứng với cảm thế nào?
Vài điểm khác biệt: dị ứng thường ngứa mũi ngứa mắt rõ, hắt hơi thành tràng, nước mũi trong, không sốt, và kéo dài hàng tuần tới hàng tháng hoặc lặp lại theo mùa. Cảm do virus thì có thể sốt nhẹ, đau họng, nước mũi đặc dần, và tự hết trong khoảng một tuần.
Xịt mũi corticoid có hại không khi dùng lâu dài?
Xịt mũi corticoid là điều trị nền hiệu quả nhất cho viêm mũi dị ứng dai dẳng và được dùng lâu dài với độ an toàn tốt vì lượng hấp thu toàn thân rất nhỏ. Tác dụng phụ hay gặp là khô mũi và chảy máu mũi nhẹ, thường do xịt sai hướng — nên hướng đầu xịt ra phía ngoài, tránh vách ngăn.
Vì sao dùng thuốc co mạch nhỏ mũi lại bị phụ thuộc?
Thuốc co mạch nhỏ mũi làm thông mũi rất nhanh nên dễ lạm dụng. Dùng quá vài ngày liên tục gây hiện tượng ngạt mũi dội ngược: niêm mạc phù nề trở lại nặng hơn khi hết thuốc, khiến người dùng phải xịt thêm. Đây là vòng lặp khó thoát và nên tránh ngay từ đầu.
Viêm mũi dị ứng có liên quan tới hen không?
Có liên hệ chặt. Hai bệnh chia sẻ cơ chế viêm dị ứng ở đường thở trên và dưới, và kiểm soát tốt viêm mũi dị ứng thường giúp kiểm soát hen tốt hơn. Vì vậy người bị hen nên được hỏi về triệu chứng mũi, và ngược lại.