Với cha mẹ có con dị ứng thức ăn, nỗi lo lớn nhất không nằm ở bữa cơm nhà — nơi mọi thứ kiểm soát được — mà ở những bữa ăn diễn ra khi mình không có mặt.
Phân biệt hai thứ hay bị lẫn
Dị ứng thức ăn là phản ứng của hệ miễn dịch. Đặc điểm: chỉ cần lượng rất nhỏ, xuất hiện nhanh, có thể gây mề đay, phù, khó thở, phản vệ.
Không dung nạp là vấn đề tiêu hoá, ví dụ thiếu men lactase. Đặc điểm: phụ thuộc lượng ăn, gây đầy hơi đau bụng tiêu chảy, không nguy hiểm tính mạng.
Nhầm lẫn hai thứ này dẫn tới hai hậu quả trái ngược: hoặc kiêng khem quá mức không cần thiết, hoặc chủ quan với một tình trạng thật sự nguy hiểm.
Các thực phẩm gây dị ứng thường gặp ở trẻ
- Đạm sữa bò — phổ biến nhất ở trẻ nhỏ.
- Trứng.
- Đậu phộng và các loại hạt cây.
- Hải sản — tôm, cua, mực, một số loại cá.
- Đậu nành, lúa mì.
Tin đáng mừng: dị ứng đạm sữa bò và trứng có tỷ lệ khá cao tự hết khi trẻ lớn. Dị ứng đậu phộng, hạt và hải sản thường dai dẳng hơn.
Nhận biết phản ứng
Nhẹ tới vừa: ngứa quanh miệng, nổi mề đay, sưng môi, nôn, đau bụng, tiêu chảy.
Nặng — dấu hiệu phản vệ: khó thở, thở rít, khàn tiếng, sưng lưỡi, ho liên tục, tái nhợt, lơ mơ, ngất.
Với trẻ nhỏ chưa nói được, cần để ý những dấu hiệu gián tiếp: đột nhiên quấy khóc dữ dội, cào cấu miệng và cổ, bỏ ăn đột ngột, li bì bất thường sau khi ăn.
Xử trí
Phản ứng nhẹ: ngừng ăn ngay, dùng kháng histamine theo chỉ định đã được bác sĩ hướng dẫn, theo dõi sát trong vài giờ vì phản ứng có thể tiến triển.
Phản vệ: tiêm adrenaline ngay vào mặt ngoài giữa đùi, gọi cấp cứu, đặt trẻ nằm kê cao chân (nếu khó thở thì cho ngồi, nếu nôn thì nằm nghiêng), không cho trẻ đứng dậy hay đi lại. Đưa tới bệnh viện kể cả khi đã đỡ.
Đọc nhãn thực phẩm
Đây là kỹ năng phải học và phải làm mỗi lần, kể cả với sản phẩm đã mua nhiều lần — vì công thức có thể thay đổi.
- Đọc toàn bộ danh sách thành phần, không chỉ dòng đầu.
- Chú ý các dòng cảnh báo về khả năng lẫn dị nguyên trong quá trình sản xuất.
- Biết các tên gọi khác của dị nguyên — sữa có thể xuất hiện dưới nhiều dạng tên khác nhau trong bảng thành phần.
- Cẩn thận với thực phẩm không có nhãn: đồ ăn hàng quán, bánh tự làm, món ở tiệc.
Chuẩn bị cho trường học
Đây là phần quan trọng nhất và hay được làm sơ sài nhất.
- Một trang giấy có ảnh trẻ, ghi rõ: dị ứng với gì, dấu hiệu nhận biết, cách xử trí từng mức, vị trí để thuốc, số điện thoại cha mẹ và bác sĩ.
- Đưa cho giáo viên chủ nhiệm, y tế trường và bộ phận bếp ăn.
- Xác nhận có ít nhất một người biết dùng bút tiêm adrenaline. Đề nghị được hướng dẫn trực tiếp bằng bút mẫu.
- Để thuốc ở nơi lấy được nhanh, không khoá trong tủ mà chỉ một người có chìa.
- Trao đổi về các dịp đặc biệt — sinh nhật, dã ngoại, liên hoan lớp, là những lúc rủi ro cao nhất.
Dạy trẻ theo độ tuổi
- Trẻ nhỏ: không ăn đồ người khác cho mà chưa hỏi người lớn trong nhà.
- Tuổi mẫu giáo trở lên: biết tên thứ mình dị ứng và nói được với người lớn.
- Tuổi đi học: nhận ra dấu hiệu sớm trên cơ thể mình và báo ngay, không ngại ngần.
- Thiếu niên: tự mang thuốc, tự đọc nhãn, tự hỏi thành phần khi ăn ngoài. Đây cũng là nhóm tuổi hay chủ quan nhất nên cần nhắc lại.
Giữ cân bằng
Mục tiêu là giữ trẻ an toàn mà không biến việc ăn uống thành nguồn lo âu thường trực. Trẻ dị ứng thức ăn vẫn nên đi sinh nhật, đi dã ngoại, ăn cùng bạn bè.
Cách đạt được điều đó là chuẩn bị kỹ và có quy trình rõ ràng — không phải bằng cách giữ trẻ ở nhà.
Và một việc nên làm định kỳ: đánh giá lại tình trạng dị ứng theo thời gian với bác sĩ chuyên khoa. Nhiều trẻ hết dị ứng khi lớn, và biết điều đó mở lại rất nhiều thứ cho cuộc sống của trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Dị ứng thức ăn khác không dung nạp thế nào?
Dị ứng là phản ứng của hệ miễn dịch, có thể gây mề đay, phù, khó thở, phản vệ, và chỉ cần lượng rất nhỏ cũng gây phản ứng. Không dung nạp là vấn đề tiêu hoá — như thiếu men lactase — gây đầy hơi, đau bụng, tiêu chảy, thường phụ thuộc vào lượng ăn và không nguy hiểm tính mạng.
Trẻ có hết dị ứng khi lớn không?
Tuỳ loại. Dị ứng đạm sữa bò và trứng có tỷ lệ khá cao tự hết khi trẻ lớn. Dị ứng đậu phộng, các loại hạt và hải sản thì thường dai dẳng hơn. Việc đánh giá lại theo thời gian nên do bác sĩ chuyên khoa dị ứng thực hiện, không tự thử ở nhà.
Có nên trì hoãn cho trẻ ăn thực phẩm dễ gây dị ứng không?
Quan điểm đã thay đổi. Trì hoãn không còn được khuyến cáo như trước, và với một số thực phẩm, việc cho tiếp xúc sớm trong giai đoạn ăn dặm lại liên quan tới nguy cơ dị ứng thấp hơn. Với trẻ có nguy cơ cao, nên hỏi bác sĩ về cách giới thiệu thực phẩm thay vì tự quyết định.
Trường học cần biết gì?
Ba thứ: trẻ dị ứng với gì, dấu hiệu nhận biết phản ứng, và cách xử trí kèm vị trí để thuốc. Nên có văn bản ngắn gọn một trang kèm ảnh trẻ, đưa cho giáo viên chủ nhiệm và y tế trường, và xác nhận rằng ít nhất một người biết dùng bút tiêm adrenaline.