Sau một lần nội soi vì đau thượng vị, rất nhiều người Việt nhận kết quả có vi khuẩn HP. Tin đó thường đi kèm một nỗi lo về ung thư dạ dày, và một câu hỏi: có phải diệt không.
Câu trả lời phụ thuộc vào bối cảnh, và bối cảnh khác nhau ở từng người.
HP là gì
Helicobacter pylori là vi khuẩn sống được trong môi trường acid của dạ dày. Nó lây chủ yếu qua đường miệng, thường từ thời thơ ấu trong gia đình, và có thể tồn tại nhiều thập kỷ.
Tỷ lệ nhiễm trong cộng đồng Việt Nam thuộc nhóm cao. Nhưng phần lớn người nhiễm không bao giờ có triệu chứng và không bao giờ gặp biến chứng.
Vì sao nó vẫn đáng quan tâm
HP là nguyên nhân của phần lớn loét dạ dày tá tràng không do thuốc giảm đau. Nó cũng liên quan tới viêm dạ dày mạn, và là yếu tố nguy cơ của ung thư dạ dày — loại ung thư khá phổ biến ở Việt Nam.
Điểm cần cân bằng: nguy cơ ở mức quần thể là có thật, nhưng xác suất với một cá nhân nhiễm HP vẫn thấp. Hiểu cả hai vế giúp không hoảng loạn mà cũng không chủ quan.
Ai có chỉ định điều trị rõ ràng
- Có loét dạ dày hoặc loét tá tràng đang hoạt động hoặc có tiền sử loét.
- U lympho dạ dày liên quan HP — nhóm này điều trị diệt HP có thể làm thoái triển khối u.
- Sau phẫu thuật hoặc cắt nội soi ung thư dạ dày sớm.
- Có người thân trực hệ mắc ung thư dạ dày.
- Viêm teo niêm mạc dạ dày hoặc dị sản ruột trên kết quả sinh thiết.
- Cần dùng thuốc giảm đau NSAID dài ngày ở người có nhiễm HP.
Nhóm cần cân nhắc
Người nhiễm HP nhưng không triệu chứng, không loét, không yếu tố nguy cơ gia đình. Ở nhóm này, quyết định được cân nhắc theo từng người: tuổi, nguy cơ nền, khả năng dung nạp phác đồ.
Điều nên tránh là hai thái cực: hoảng sợ điều trị bằng mọi giá, hoặc bỏ qua hoàn toàn mà không hỏi bác sĩ.
Xét nghiệm
- Test hơi thở urê. Không xâm lấn, chính xác cao, phản ánh nhiễm trùng đang hoạt động. Thường dùng cả để chẩn đoán và kiểm tra sau điều trị.
- Kháng nguyên trong phân. Tương tự về giá trị.
- Nội soi kèm sinh thiết. Vừa chẩn đoán HP vừa đánh giá được tổn thương niêm mạc — cần thiết khi có dấu hiệu báo động.
- Kháng thể trong máu. Không phân biệt được nhiễm hiện tại với nhiễm đã khỏi; không dùng để kiểm tra sau điều trị.
Lưu ý quan trọng: phải ngừng thuốc ức chế bơm proton khoảng hai tuần và kháng sinh khoảng bốn tuần trước khi làm test hơi thở hoặc xét nghiệm phân, nếu không sẽ âm tính giả.
Điều trị
Phác đồ diệt HP gồm nhiều thuốc phối hợp: thuốc giảm tiết acid cộng với hai hoặc ba kháng sinh, dùng trong khoảng mười tới mười bốn ngày.
Lựa chọn phác đồ cụ thể tuỳ tình hình kháng thuốc ở từng vùng và tiền sử dùng kháng sinh của người bệnh — đây là việc của bác sĩ, không phải việc tra trên mạng.
Ba điều quyết định thành công:
- Uống đủ liều, đủ ngày. Bỏ dở là nguyên nhân hàng đầu của thất bại và tạo kháng thuốc.
- Chịu được tác dụng phụ. Vị kim loại trong miệng, buồn nôn, tiêu chảy, phân sẫm màu với một số thuốc — phần lớn hết sau khi ngừng. Nếu quá khó chịu thì gọi bác sĩ để chỉnh, đừng tự bỏ.
- Không uống rượu trong thời gian điều trị với một số phác đồ.
Kiểm tra lại sau điều trị
Đây là bước hay bị bỏ qua nhất. Cần kiểm lại bằng test hơi thở hoặc xét nghiệm phân, thường sau khi kết thúc phác đồ ít nhất bốn tuần và đã ngừng thuốc giảm tiết acid theo hướng dẫn.
Không kiểm lại thì không biết đã diệt được hay chưa — và nếu chưa, việc phát hiện sớm cho phép đổi phác đồ thay vì để vi khuẩn kháng thuốc tồn tại thêm nhiều năm.
Người nhà có cần xét nghiệm không
HP lây trong gia đình, nên câu hỏi này rất hợp lý. Thực hành phổ biến là xét nghiệm cho người nhà khi họ có triệu chứng hoặc khi trong gia đình có người mắc ung thư dạ dày. Xét nghiệm đại trà cho mọi thành viên không triệu chứng thì tuỳ bối cảnh và nên hỏi bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Nhiễm HP có nhất thiết phải diệt không?
Không phải mọi trường hợp. Chỉ định rõ nhất là khi có loét dạ dày tá tràng, có u lympho dạ dày liên quan HP, sau cắt ung thư dạ dày sớm, hoặc có người thân trực hệ mắc ung thư dạ dày. Với người nhiễm nhưng không triệu chứng và không yếu tố nguy cơ, quyết định được cân nhắc theo từng người cùng bác sĩ.
Xét nghiệm nào chính xác nhất?
Test hơi thở urê và xét nghiệm kháng nguyên trong phân đều có độ chính xác cao và phản ánh nhiễm trùng đang hoạt động. Xét nghiệm máu tìm kháng thể thì không phân biệt được nhiễm hiện tại với nhiễm đã khỏi, nên ít dùng để chẩn đoán và không dùng để kiểm tra sau điều trị.
Vì sao phải ngừng thuốc trước khi xét nghiệm?
Thuốc ức chế bơm proton và kháng sinh làm giảm tạm thời lượng vi khuẩn, dẫn tới kết quả âm tính giả. Thông thường cần ngừng thuốc ức chế bơm proton khoảng hai tuần và kháng sinh khoảng bốn tuần trước khi làm test hơi thở hoặc xét nghiệm phân. Hỏi rõ nơi xét nghiệm để không phải làm lại.
Diệt HP rồi có tái nhiễm không?
Có thể, nhưng ở người trưởng thành tỷ lệ tái nhiễm sau điều trị thành công không cao. Điều hay bị nhầm với tái nhiễm là thất bại điều trị — vi khuẩn chưa bị diệt hết do kháng thuốc hoặc do uống không đủ liệu trình. Đây là lý do phải kiểm tra lại sau điều trị.