Một người bị thoái hoá khớp gối uống thuốc giảm đau mỗi ngày. Thuốc hiệu quả, đi lại được, nên cứ tiếp tục. Vài tháng sau, người đó nhập viện vì phân đen và thiếu máu.
Đây là chuỗi sự kiện lặp lại rất thường xuyên, và điều đáng nói là nó gần như hoàn toàn phòng được.
Cơ chế
Nhóm thuốc chống viêm không steroid — NSAID — ức chế một enzym tham gia vào quá trình viêm. Nhưng cùng enzym đó cũng tham gia bảo vệ niêm mạc dạ dày: duy trì lớp nhầy và giữ lưu lượng máu nuôi niêm mạc.
Khi ức chế enzym, cơn đau giảm nhưng lớp bảo vệ của dạ dày cũng yếu đi. Acid vốn vẫn ở đó nay gây tổn thương dễ hơn.
Điểm quan trọng: đây là tác dụng toàn thân, không phải tác dụng tại chỗ. Nghĩa là uống sau ăn no, uống với sữa, hay thậm chí tiêm cũng không loại bỏ được nguy cơ — dù có thể giảm khó chịu tức thì.
Các thuốc thuộc nhóm này
Ibuprofen, diclofenac, naproxen, meloxicam, celecoxib, và aspirin. Nhiều thuốc trong số đó mua được không cần đơn, và có trong cả một số thuốc cảm cúm phối hợp — nên người dùng có thể đang uống nhiều NSAID cùng lúc mà không biết.
Paracetamol không thuộc nhóm này và không gây loét dạ dày theo cơ chế trên. Đây là lý do nó thường là lựa chọn đầu tay cho đau nhẹ tới vừa ở người có nguy cơ tiêu hoá — với lưu ý riêng về liều tối đa và gan.
Ai nguy cơ cao
- Trên sáu mươi tuổi.
- Có tiền sử loét hoặc xuất huyết tiêu hoá.
- Đang dùng corticoid cùng lúc.
- Đang dùng thuốc chống đông hoặc thuốc chống kết tập tiểu cầu.
- Dùng liều cao, dùng kéo dài, hoặc dùng nhiều loại NSAID cùng lúc.
- Nhiễm HP.
- Uống rượu thường xuyên.
Các yếu tố này cộng dồn: người bảy mươi tuổi vừa dùng NSAID vừa dùng thuốc chống đông có nguy cơ cao hơn rất nhiều so với một người trẻ dùng NSAID vài ngày.
Điều nguy hiểm nhất: loét im lặng
Một phần đáng kể loét do NSAID không gây đau, vì chính thuốc đang che triệu chứng đau. Người bệnh cảm thấy hoàn toàn bình thường cho tới khi ổ loét chảy máu hoặc thủng.
Đây là lý do không thể dựa vào cảm giác để đánh giá mức an toàn khi dùng dài ngày.
Phòng ngừa
- Dùng liều thấp nhất, thời gian ngắn nhất đủ để kiểm soát triệu chứng.
- Không dùng hai NSAID cùng lúc. Kiểm cả thuốc cảm cúm phối hợp đang uống.
- Người nguy cơ cao cần thuốc bảo vệ dạ dày đi kèm — thường là nhóm ức chế bơm proton, và điều này phải do bác sĩ chỉ định chứ không phải tự mua thêm.
- Xét nghiệm và diệt HP trước khi bắt đầu dùng NSAID dài ngày ở người có tiền sử loét.
- Cân nhắc lựa chọn khác: paracetamol, thuốc bôi tại chỗ cho đau khớp khu trú, vật lý trị liệu, giảm cân với đau khớp gối.
- Rà soát đơn định kỳ. Rất nhiều người tiếp tục uống NSAID nhiều năm sau khi lý do ban đầu đã không còn.
Dấu hiệu phải đi khám ngay
- Nôn ra máu hoặc chất nôn màu như bã cà phê.
- Phân đen như hắc ín, mùi khắm.
- Đau bụng dữ dội đột ngột — có thể là thủng ổ loét.
- Chóng mặt, mệt lả, da xanh — dấu hiệu mất máu.
Với người đang dùng NSAID, phân đen không giải thích được phải coi là xuất huyết tiêu hoá cho tới khi chứng minh ngược lại. Lưu ý phân biệt: một số thuốc chứa sắt hoặc bismuth cũng làm phân sẫm màu — nhưng khi nghi ngờ thì đi khám vẫn là lựa chọn đúng.
Câu hỏi nên đặt khi được kê thuốc giảm đau dài ngày
- Thuốc này có thuộc nhóm NSAID không?
- Với tuổi và bệnh nền của tôi, có cần thuốc bảo vệ dạ dày kèm theo không?
- Dự kiến dùng trong bao lâu, và khi nào rà lại?
- Có lựa chọn nào khác cho tình trạng của tôi không?
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thuốc giảm đau lại hại dạ dày?
NSAID ức chế một enzym vừa tham gia gây viêm vừa tham gia bảo vệ niêm mạc dạ dày bằng cách duy trì lớp nhầy và lưu lượng máu niêm mạc. Khi enzym này bị ức chế, lớp bảo vệ yếu đi và acid dễ gây loét. Đây là cơ chế toàn thân, nên uống sau ăn hay tiêm đều không loại bỏ được nguy cơ.
Uống sau khi ăn no thì có an toàn không?
Ăn no giúp giảm khó chịu tức thì nhưng không phòng được loét, vì tác hại đến từ tác dụng toàn thân chứ không chỉ từ tiếp xúc tại chỗ. Đây là một trong những hiểu lầm phổ biến nhất và là lý do nhiều người yên tâm dùng dài ngày.
Ai thuộc nhóm nguy cơ cao?
Người trên sáu mươi tuổi, có tiền sử loét hoặc xuất huyết tiêu hoá, đang dùng đồng thời corticoid hoặc thuốc chống đông, dùng liều cao hoặc nhiều loại NSAID cùng lúc, và người nhiễm HP. Nhóm này nên được kê kèm thuốc bảo vệ dạ dày hoặc chuyển sang lựa chọn khác.
Dấu hiệu nào cần đi khám ngay?
Nôn ra máu hoặc chất nôn như bã cà phê, phân đen như hắc ín, đau bụng dữ dội đột ngột, chóng mặt hoặc ngất. Đây là dấu hiệu xuất huyết tiêu hoá và là cấp cứu. Với người đang dùng NSAID, phân đen không giải thích được phải được coi là xuất huyết cho tới khi chứng minh ngược lại.