Mề đay: cấp, mạn và khi nào cần tìm nguyên nhân

Mề đay là các sẩn phù nổi gồ trên da, màu hồng hoặc nhạt hơn vùng da xung quanh, ngứa dữ dội, và có một đặc điểm nhận diện: từng sẩn thường lặn trong vòng dưới hai mươi bốn giờ rồi nổi ở chỗ khác.

Chính đặc điểm di chuyển này phân biệt nó với nhiều bệnh da khác.

Hai nhóm

Mề đay cấp — kéo dài dưới sáu tuần. Thường tìm được tác nhân: nhiễm virus (nguyên nhân phổ biến nhất, đặc biệt ở trẻ em), thức ăn, thuốc, côn trùng đốt.

Mề đay mạn — tái diễn hầu hết các ngày, trên sáu tuần. Đây là nhóm gây khó chịu nhất vì phần lớn không tìm được nguyên nhân bên ngoài.

Điều cần chấp nhận về mề đay mạn

Ở phần lớn trường hợp mề đay mạn, không có dị nguyên nào để tìm. Nhiều trường hợp có cơ chế tự miễn — hệ miễn dịch tự kích hoạt tế bào mast giải phóng histamine mà không cần tác nhân bên ngoài.

Điều này lý giải vì sao:

• Kiêng khem hàng loạt món ăn thường không cải thiện.
• Các bộ xét nghiệm dị nguyên rộng thường không cho câu trả lời hữu ích.
• Người bệnh đi khám nhiều nơi mà vẫn không có lời giải.

Biết trước điều này giúp chuyển trọng tâm từ việc tìm nguyên nhân bằng mọi giá sang việc kiểm soát triệu chứng tốt — hướng thực tế hơn nhiều.

Các dạng có yếu tố khởi phát vật lý

Một nhóm mề đay mạn có tác nhân rõ ràng và dễ nhận ra nếu để ý:

• Do chà xát — nổi thành vệt ở chỗ gãi hoặc chỗ quần áo cọ.
• Do áp lực — nổi ở vùng bị tì đè, thường muộn sau vài giờ.
• Do lạnh — nổi khi tiếp xúc nước lạnh, không khí lạnh.
• Do nóng và mồ hôi — sẩn nhỏ li ti khi nóng, tập luyện, hoặc xúc động.
• Do ánh nắng.

Nhận ra dạng nào giúp tránh tác nhân và giải thích được diễn biến.

Phù mạch

Đôi khi phản ứng xảy ra ở lớp sâu hơn, gây sưng dày ở mí mắt, môi, tay chân. Phù mạch thường ít ngứa hơn mề đay và kéo dài lâu hơn.

Phù ở lưỡi, họng hoặc kèm khó thở là cấp cứu — đây không còn là mề đay đơn thuần.

Điều trị

Kháng histamine thế hệ hai — nền tảng

Hai nguyên tắc quan trọng:

• Uống đều đặn hằng ngày để phòng nổi, không phải chỉ uống khi đã nổi. Cách sau kém hiệu quả hơn nhiều.
• Có thể cần liều cao hơn liều thông thường trong mề đay mạn — việc tăng liều này do bác sĩ chỉ định.

Các bước tiếp theo

Khi kháng histamine liều tối ưu chưa đủ, bác sĩ chuyên khoa có thể cân nhắc thêm các nhóm thuốc khác. Corticoid đường uống chỉ dùng đợt ngắn để cắt đợt nặng, không dùng kéo dài.

Tại nhà

• Chườm mát vùng ngứa.
• Mặc quần áo rộng, chất liệu mềm.
• Tránh tắm nước quá nóng.
• Hạn chế rượu bia — làm giãn mạch và nặng thêm.
• Thận trọng với NSAID nếu nhận thấy chúng làm nặng triệu chứng.
• Ngủ đủ và giảm căng thẳng — stress không gây bệnh nhưng làm bùng phát rõ ở nhiều người.

Nhật ký: công cụ hữu ích nhất

Ghi trong bốn tới sáu tuần: ngày giờ nổi, vị trí, mức độ, thức ăn trong ngày, thuốc đã dùng, hoạt động, tình trạng căng thẳng, nhiệt độ môi trường.

Nếu có một tác nhân thật, cuốn sổ này tìm ra nó tốt hơn bất kỳ bộ xét nghiệm nào. Nếu không tìm ra, bản thân điều đó cũng là thông tin — và giúp ngừng kiêng khem vô ích.

Khi nào cần khám chuyên khoa

• Mề đay kéo dài trên sáu tuần.
• Không kiểm soát được bằng kháng histamine liều thông thường.
• Kèm phù mạch tái diễn.
• Kèm sốt, đau khớp, sụt cân — gợi ý bệnh hệ thống cần tìm.
• Từng sẩn kéo dài trên hai mươi bốn giờ, để lại vết thâm — gợi ý viêm mạch, cần đánh giá khác.

Câu hỏi thường gặp