Người được chẩn đoán viêm dạ dày ở Việt Nam thường nhận về một danh sách kiêng khem rất dài từ người quen. Phần lớn danh sách đó là kinh nghiệm truyền miệng, và việc tuân thủ nó đôi khi gây ra vấn đề mới: ăn uống nghèo nàn, sụt cân, và căng thẳng mỗi bữa.
Vài nguyên tắc có cơ sở thì ngắn hơn nhiều.
Điều quan trọng cần nhớ trước
Nguyên nhân chính của loét dạ dày tá tràng là vi khuẩn HP và thuốc giảm đau NSAID, không phải thức ăn. Điều này đã thay đổi hoàn toàn cách tiếp cận bệnh này từ vài thập kỷ trước.
Vì vậy chế độ ăn đóng vai trò hỗ trợ — làm triệu chứng dễ chịu hơn — chứ không phải là điều trị. Ai đang có loét do HP thì việc quan trọng nhất là hoàn thành phác đồ, không phải kiêng khem.
Những gì có cơ sở
- Rượu bia. Gây tổn thương niêm mạc trực tiếp và làm chậm lành vết loét. Đây là thứ đáng bỏ nhất.
- Thuốc lá. Làm chậm lành loét và tăng tỷ lệ tái phát.
- Ăn quá no một lúc. Tăng áp lực trong dạ dày, làm trào ngược nặng hơn.
- Ăn muộn trước khi nằm. Nên cách giờ ngủ ít nhất ba giờ.
- Cà phê đặc lúc đói — làm nhiều người khó chịu rõ.
- Đồ chua và nước có ga — với người trào ngược.
Những gì tuỳ từng người
Đồ cay, đồ chiên rán, sô cô la, bạc hà, trái cây chua, cà chua. Nhóm này làm một số người khó chịu và không ảnh hưởng người khác.
Cách xử lý hợp lý hơn danh sách cấm: ghi nhật ký món ăn và triệu chứng trong hai tuần. Sau đó sẽ có một danh sách của riêng mình — thường ngắn hơn nhiều so với danh sách truyền miệng.
Những gì bị thổi phồng
Sữa. Làm dịu tức thì vì trung hoà acid, nhưng sau đó kích thích tiết thêm acid. Không phải phương pháp điều trị.
Nghệ và mật ong. Curcumin có đặc tính chống viêm trong nghiên cứu, nhưng bằng chứng điều trị loét trên người còn hạn chế và hấp thu qua đường uống rất kém. Nó không thay thế phác đồ diệt HP. Lưu ý thêm: nghệ liều cao có thể tương tác với thuốc chống đông.
Cháo trắng dài ngày. Dễ tiêu trong giai đoạn cấp, nhưng ăn kéo dài gây thiếu đạm và vi chất, làm vết thương lâu lành hơn. Nên quay lại chế độ ăn đủ chất sớm nhất có thể.
Bốn nguyên tắc thực tế
- Ăn đúng bữa, không để quá đói và không ăn quá no. Dạ dày trống quá lâu cũng gây khó chịu ở người có tổn thương.
- Ăn chậm, nhai kỹ. Nghe cũ nhưng có tác dụng thật: giảm lượng khí nuốt vào và giảm gánh nặng cho dạ dày.
- Không nằm ngay sau ăn. Ba giờ là khoảng thời gian thường được khuyên.
- Đủ đạm và đủ năng lượng. Cơ thể cần nguyên liệu để lành vết loét.
Căng thẳng
Quan niệm cũ cho rằng stress gây loét đã bị thay thế sau khi vai trò của HP được xác định. Nhưng stress vẫn có ảnh hưởng thật: nó làm tăng cảm nhận triệu chứng và liên quan chặt tới nhóm khó tiêu chức năng — nhóm có triệu chứng rõ mà nội soi không thấy tổn thương.
Với nhóm này, ngủ đủ, vận động và giảm căng thẳng đôi khi hiệu quả hơn cả việc đổi thuốc.
Khi nào ăn uống không phải là câu trả lời
Nếu đã điều chỉnh ăn uống hợp lý mà triệu chứng vẫn kéo dài, hoặc có bất kỳ dấu hiệu báo động nào — sụt cân, nuốt nghẹn, nôn ra máu, phân đen, thiếu máu — thì việc cần làm là đi khám và nội soi, không phải kiêng thêm.
Nhiều tháng kiêng khem nghiêm ngặt không thay thế được một lần nội soi khi có chỉ định.
Câu hỏi thường gặp
Uống sữa có làm dịu dạ dày không?
Sữa làm dịu tức thì vì trung hoà acid trong chốc lát, nhưng sau đó lại kích thích dạ dày tiết thêm acid, nên hiệu ứng chung có thể ngược với mong muốn. Uống một chút khi khó chịu thì không sao, nhưng dùng sữa như phương pháp điều trị thì không có cơ sở.
Nghệ và mật ong có chữa được viêm loét không?
Curcumin trong nghệ có đặc tính chống viêm trong nghiên cứu, nhưng bằng chứng trên người cho việc điều trị loét còn hạn chế, và hấp thu của curcumin qua đường uống rất kém. Nó không thay thế được phác đồ diệt HP hay thuốc giảm tiết acid. Ngoài ra nghệ liều cao có thể tương tác với thuốc chống đông.
Có phải kiêng hoàn toàn đồ cay không?
Không có bằng chứng cho thấy đồ cay gây loét. Nhưng ở người đã có tổn thương hoặc trào ngược, nó có thể làm triệu chứng nặng hơn. Cách hợp lý là tự quan sát: nếu ăn cay làm khó chịu thì giảm, nếu không thì không cần kiêng tuyệt đối.
Chia nhỏ bữa ăn có tốt hơn không?
Với trào ngược thì có, vì bữa nhỏ làm giảm áp lực trong dạ dày. Với loét thì lợi ích không rõ ràng bằng, và ăn quá nhiều bữa nhỏ lại kích thích tiết acid nhiều lần trong ngày. Nguyên tắc thực tế: tránh ăn quá no một lúc và tránh để quá đói.