Hai người đàn ông cùng tuổi, cùng mức LDL. Một người được khuyên theo dõi và thay đổi lối sống; người kia được kê thuốc ngay. Từ góc nhìn của người bệnh, điều này trông như mâu thuẫn.
Nó không mâu thuẫn, vì quyết định không dựa trên một dòng xét nghiệm.
Nguy cơ là một phép cộng có trọng số
Bệnh tim mạch do xơ vữa không có một nguyên nhân duy nhất. Nó là kết quả của nhiều yếu tố tác động lên thành mạch qua nhiều năm.
Vì vậy y học dùng các thang điểm gộp nhiều yếu tố lại để ước lượng xác suất xảy ra biến cố trong một khoảng thời gian, thường là mười năm.
Các yếu tố thường có trong thang điểm:
- Tuổi và giới
- Huyết áp tâm thu
- Cholesterol toàn phần hoặc LDL
- Hút thuốc lá
- Tiểu đường
Vì sao tổ hợp quan trọng hơn từng yếu tố
Các yếu tố nguy cơ không cộng đơn giản mà nhân lên. Người vừa hút thuốc vừa tăng huyết áp vừa tiểu đường có nguy cơ cao hơn nhiều so với tổng của ba nguy cơ riêng lẻ.
Điều này có hai hệ quả thực tế:
Một: một chỉ số hơi cao ở người không có yếu tố nào khác thường không đáng lo bằng cùng chỉ số đó ở người đã có ba yếu tố.
Hai: loại bỏ được một yếu tố ở người có nhiều yếu tố mang lại lợi ích lớn hơn nhiều so với ở người chỉ có một.
Hai nhóm rất khác nhau
Dự phòng thứ phát — người đã có biến cố: nhồi máu cơ tim, đột quỵ, đặt stent, bệnh động mạch ngoại biên. Nhóm này không cần tính thang điểm nữa; nguy cơ đã được chứng minh bằng chính biến cố đã xảy ra. Điều trị ở đây tích cực và mục tiêu chặt.
Dự phòng nguyên phát — người chưa có biến cố. Đây là nơi thang điểm phát huy tác dụng, vì nó giúp quyết định ai cần can thiệp bằng thuốc và ai chỉ cần thay đổi lối sống.
Những yếu tố thang điểm không tính
Đây là lý do nên kể bệnh sử đầy đủ thay vì chỉ đưa tờ xét nghiệm:
- Tiền sử gia đình có biến cố tim mạch ở tuổi trẻ.
- Bệnh thận mạn.
- Bệnh tự miễn như viêm khớp dạng thấp, lupus — viêm mạn làm tăng nguy cơ.
- Với phụ nữ: tiền sử tiền sản giật, tiểu đường thai kỳ, mãn kinh sớm.
- Béo bụng và hội chứng chuyển hoá.
- Ngưng thở khi ngủ.
Cách giảm nguy cơ, xếp theo mức hiệu quả
- Bỏ thuốc lá. Với người hút, không việc nào khác đến gần được.
- Kiểm soát huyết áp về mục tiêu.
- Hạ LDL — bằng lối sống và thuốc nếu có chỉ định.
- Kiểm soát đường huyết nếu có tiểu đường.
- Vận động đều đặn.
- Cân nặng và chế độ ăn.
- Hạn chế rượu bia.
Điểm đáng chú ý: bốn việc đầu đều cần đo lường và theo dõi. Đây là lý do khám định kỳ có giá trị ngay cả khi không có triệu chứng gì.
Một câu hỏi đáng mang tới buổi khám
Nguy cơ tim mạch mười năm của tôi là bao nhiêu, và nếu tôi bỏ thuốc lá hoặc hạ được huyết áp thì con số đó thay đổi thế nào?
Nhiều bác sĩ có thể tính ngay và cho thấy con số trước và sau. Nhìn thấy nguy cơ giảm đi bao nhiêu khi bỏ một yếu tố thường có sức thuyết phục hơn mọi lời khuyên chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Nguy cơ tim mạch được tính bằng gì?
Bằng các thang điểm kết hợp nhiều yếu tố: tuổi, giới, huyết áp tâm thu, cholesterol, tình trạng hút thuốc, có tiểu đường hay không. Kết quả thường được trình bày dưới dạng xác suất xảy ra biến cố tim mạch trong mười năm tới. Các thang điểm khác nhau giữa các vùng vì tỷ lệ bệnh nền khác nhau.
Tuổi là yếu tố nặng nhất thì thay đổi thế nào?
Tuổi không thay đổi được, và nó đúng là yếu tố có trọng số lớn. Nhưng chính vì thế, các yếu tố thay đổi được lại càng quan trọng: ở cùng độ tuổi, người không hút thuốc, huyết áp kiểm soát tốt và không tiểu đường có nguy cơ thấp hơn nhiều so với người ngược lại.
Thang điểm có chính xác cho từng cá nhân không?
Nó là ước lượng cho một nhóm người có đặc điểm giống bạn, không phải dự đoán chắc chắn cho riêng bạn. Giá trị của nó nằm ở việc giúp quyết định: nguy cơ càng cao thì lợi ích của can thiệp càng lớn. Bác sĩ còn cân nhắc thêm các yếu tố mà thang điểm không tính tới.
Yếu tố nào không nằm trong thang điểm nhưng vẫn quan trọng?
Tiền sử gia đình có biến cố tim mạch sớm, bệnh thận mạn, bệnh tự miễn, tình trạng viêm mạn tính, và với phụ nữ là tiền sử tiền sản giật hoặc tiểu đường thai kỳ. Đây là lý do nên kể đầy đủ bệnh sử thay vì chỉ đưa tờ xét nghiệm.