I-ốt và tuyến giáp: thiếu hại, thừa cũng hại

Tuyến giáp cần i-ốt để tạo hormone. Đây là một trong số ít trường hợp mà một nguyên tố vi lượng gắn trực tiếp và duy nhất với chức năng của một cơ quan.

Và cũng vì thế, cả thiếu lẫn thừa đều gây vấn đề.

Khi thiếu

Không đủ nguyên liệu, tuyến giáp không tạo đủ hormone. Tuyến yên tăng tiết TSH để thúc, và tuyến giáp phì đại ra để cố bù — tạo thành bướu cổ.

Thiếu i-ốt từng là vấn đề y tế công cộng lớn ở nhiều vùng, đặc biệt các khu vực miền núi xa biển. Chương trình bổ sung i-ốt vào muối ăn đã thay đổi tình hình này ở rất nhiều nơi.

Nhóm hậu quả nặng nhất là thai phụ và trẻ nhỏ. Hormone giáp cần cho phát triển thần kinh của thai nhi, và thiếu i-ốt nặng trong thai kỳ ảnh hưởng tới phát triển trí tuệ của trẻ theo cách không đảo ngược được.

Nguồn i-ốt

• Muối i-ốt — nguồn chính và ổn định nhất.
• Hải sản — cá biển, tôm, cua.
• Rong biển, tảo — hàm lượng rất cao, thay đổi lớn giữa các loại.
• Sữa và trứng — lượng tuỳ thuộc thức ăn của vật nuôi.
• Nước mắm — có đóng góp trong khẩu phần Việt.

Một lưu ý thực tế: i-ốt trong muối bay hơi dần khi để mở và khi đun ở nhiệt độ cao lâu. Nên đậy kín lọ muối và nêm vào cuối khi nấu.

Khi thừa — phần ít được nói tới

Đây là điều gây ngạc nhiên cho nhiều người: thừa i-ốt cũng gây rối loạn chức năng tuyến giáp.

Tuyến giáp có cơ chế tự bảo vệ khi gặp i-ốt liều cao, nhưng ở một số người cơ chế này hoạt động không tốt, dẫn tới:

• Cường giáp — đặc biệt ở người có nhân tuyến giáp tự hoạt động. Nhân này vốn không chịu sự kiểm soát của tuyến yên, nên khi có nhiều nguyên liệu thì sản xuất ồ ạt.
• Suy giáp — đặc biệt ở người có viêm giáp tự miễn.

Các nguồn i-ốt liều cao bất ngờ

• Thuốc cản quang dùng khi chụp cắt lớp có tiêm thuốc — chứa i-ốt với liều rất cao so với nhu cầu hằng ngày.
• Amiodarone — thuốc điều trị loạn nhịp tim, chứa lượng i-ốt lớn và là nguyên nhân quen thuộc của rối loạn chức năng giáp do thuốc.
• Thực phẩm bổ sung chứa rong biển hoặc tảo — hàm lượng có thể rất cao và không được ghi rõ.
• Dung dịch sát khuẩn chứa i-ốt dùng trên diện rộng hoặc kéo dài.
• Ăn rong biển với lượng lớn thường xuyên.

Hệ quả thực tế: người có bệnh tuyến giáp nên báo cho bác sĩ trước khi chụp có tiêm thuốc cản quang, và nên hỏi trước khi dùng các thực phẩm bổ sung chứa tảo biển.

Nhu cầu tăng trong thai kỳ và cho con bú

Nhu cầu i-ốt tăng đáng kể trong thai kỳ vì hormone giáp phải đủ cho cả mẹ và thai.

Phụ nữ có kế hoạch mang thai, đang mang thai hoặc cho con bú nên hỏi bác sĩ về việc bổ sung — nhiều loại vitamin dành cho thai phụ đã có i-ốt, nhưng cần kiểm tra thay vì giả định.

Không tự bổ sung liều cao

Đây là thông điệp quan trọng nhất của bài này.

Với người ăn muối i-ốt và có hải sản trong khẩu phần, nhu cầu thường đã được đáp ứng. Việc tự uống thêm viên i-ốt liều cao hoặc dùng bột tảo biển hằng ngày với mục đích "tốt cho tuyến giáp" là cách làm dễ gây hại hơn là có lợi — đặc biệt với người đã có nhân giáp hoặc viêm giáp tự miễn mà chưa biết.

Nếu lo ngại về tình trạng i-ốt của mình, việc nên làm là hỏi bác sĩ, không phải mua thêm thực phẩm bổ sung.

Câu hỏi thường gặp